Shkruan: prof. dr. Ilir Çapuni, deputet
Në të gjithë hapësirën e Ballkanit edhe sot gjenden monedha me mbishkrimet CIVITAS DULCIGNI dhe SVACIUM CIVITAS — dëshmi të dy qendrave urbane në territorin e sotëm të Komunës së Ulqinit: Ulqinit dhe Shasit. Të dy qytetet nuk ishin vetëm tërësi arkitektonike dhe kulturore, por edhe hapësira të organizuara politikisht dhe ekonomikisht, me monedhën e tyre, flotën dhe tregtinë e zhvilluar.
Ulqini ka qenë për shekuj me radhë qendër e tregtisë, detarisë, kulturës dhe jetës urbane në bregun lindor të Adriatikut. Statusin e qytetit (municipiumit) e gëzonte që nga viti 163 para erës sonë. Veçanërisht të rëndësishme janë dëshmitë për demokracinë, gjyqësorin dhe organizimin e këtij qyteti, të cilat i sjell Agostino Pertusi në punimin e tij Per la storia di Dulcigno nei secoli XIV-XV e dei suoi statuti cittadini, botuar në vitin 1973 në revistën Studi Veneziani të Institutit për historinë e shoqërisë dhe shtetit venedikas.
Kompozitori i njohur britanik, i lindur në Napoli, Leopold de Wenzel, i kushtoi këtij qyteti një polkë. Të gjithë shkrimtarët dhe udhëpërshkruesit e njohur — nga Johan Georg fon Hahn, Evlia Çelebia, Edith Durham dhe Edward Lear deri te Isidora Sekulić — i drejtohen Ulqinit si qytet. Vetëm Ministria jonë e Administratës Publike jo. Në fakt, në propozimin e ligjit të ri për vetëqeverisjen lokale, statusi i qytetit përcaktohet si një lloj i veçantë i njësisë së vetëqeverisjes lokale që përfaqëson një qendër urbane, ekonomike, administrative, kulturore, turistike, arsimore ose shëndetësore dhe që ka më shumë se 10.000 banorë. Edhe pse Ulqini i përmbush të gjitha këto kritere, sipas propozimit të ri të ligjit, këtij qyteti nuk i takon ky status për shkak të kritereve dhe procedurës për fitimin e statusit të qytetit.
Është paradoksale që sot, në shekullin XXI, Propozim-ligji i ri për vetëqeverisjen lokale vë në pikëpyetje pikërisht identitetin historik, urban dhe qytetërues të Ulqinit. Sipas kritereve të propozuara, qendra historike dhe urbane si Ulqini ose Kotori mund të mbeten pa statusin e qytetit, ndërsa komuna si Tivati ose Petnjica mund ta fitojnë atë status vetëm mbi bazën e parametrave administrativë dhe fiskalë. Me këtë shpërfillet plotësisht dimensioni historik, kulturor dhe qytetërues i qyteteve në Mal te Zi. Dhe kjo nuk është mangësia e vetme e këtij propozimligji. Fatkeqësisht, ka edhe më shumë. Le t’i marrim me radhë.
Edhe pse ligji formalisht fut parimin e “decentralizimit asimetrik”, thelbi i tij tregon diçka krejt tjetër — forcimin e kontrollit të shtetit mbi vetëqeverisjet lokale. Në vend të transferimit real të kompetencave dhe zbatimit të parimit të subsidiaritetit, ligji vendos mekanizma të mbikëqyrjes së shtuar, mundësi ndërhyrjeje të Qeverisë dhe subordinim shtesë të komunave ndaj organeve qendrore.
Ligji nuk jep përgjigje të qartë për një nga pyetjet kyçe të demokracisë lokale: a e menaxhon vërtet njësia e vetëqeverisjes lokale tërë territorin e komunës së saj? Kjo pyetje ka rëndësi vendimtare për Ulqinin dhe të gjitha qytetet bregdetare, veçanërisht në kontekstin e menaxhimit të bregdetit, zonave turistike dhe hapësirave strategjike.
Ligji gjithashtu humb mundësinë për të përcaktuar një transformim të vërtetë digjital të administratës. Në vend të krijimit të një portali unik përmes të cilit qytetari do të mund të shihte të gjitha marrëdhëniet e tij me shtetin dhe vetëqeverisjen lokale — taksat, urbanizmin, të drejtat sociale, shërbimet komunale, lejet dhe shërbime të tjera – fokusi i projektligjit është vendosur mbi një sistem që i shërben në mënyrë të synuar shtetit për të ndjekur, kontrolluar dhe nënshtruar në mënyrë më efikase vetëqeverisjet lokale përmes një sistemi të centralizuar informativ.
Një problem i veçantë paraqet fakti që kjo reformë nuk ka pëlqim të qartë dhe validim politik nga Bashkimi Evropian. Praktika evropiane e decentralizimit nënkupton komunitete të forta lokale, madje edhe autonomi fiskale me theks të veçantë mbi parimin e subsidiaritetit, ndërsa ky ligj ruan pozitën dominuese të pushtetit qendror.
Ligji sjell edhe disa risi të tjera, pa u shprehur qartë nevoja reale për to. Kështu, ndër të tjera, parashihet mundësia që një komunë të kryejë punë nga kompetencat e saj në territorin e një njësie tjetër të vetëqeverisjes lokale. Shtrohet pyetja — a ekziston vërtet nevoja reale për një mekanizëm të tillë dhe a e kanë kërkuar komunat deri tani?
Është e qartë, për shembull, se Komuna e Ulqinit mund t’u shërbente në mënyrë më efikase nevojave të qytetarëve të Bashkësisë Lokale Ostros. A ekziston zgjidhje më racionale për qytetarët e Krajës, të cilëve ndërtesa e Komunës së Ulqinit u ndodhet 36 kilometra larg, ose rreth 43 minuta udhëtim, ndërsa deri te ndërtesa e Komunës së Tivarit duhet të kalojnë 44 kilometra dhe të udhëtojnë pothuajse 57 minuta, ku gjysma e asaj rruge ndodhet pikërisht në territorin e Komunës së Ulqinit?
Më tej, ligji mundëson edhe bashkimin e komunave në të ashtuquajturën Asociacion, por me kërkesën specifike që ato të jenë të paktën 13 (gjysma e numrit të komunave në Mal të Zi). Pse pikërisht ky numër? A nuk na mjafton Bashkësia e Komunave të Malit të Zi? Apo dëshirojmë t’i grupojmë komunat sipas ndonjë çelësi interesant? Komunat bregdetare, edhe pse kanë interesa të përbashkëta zhvillimore, infrastrukturore dhe ekologjike, nuk mund të bashkohen në këtë mënyrë sepse formalisht janë vetëm 6. Sipas cilit çelës tjetër do të grupoheshin komunat dhe a është shprehur nevoja reale për diçka të tillë?
Për shkak të të gjitha atyre që u thanë më sipër, është e qartë se ky ligj paraqet një hap prapa kur bëhet fjalë për decentralizimin në Mali i Zi. Në vend të një reforme thelbësore dhe gjithëpërfshirëse të sistemit të vetëqeverisjes lokale, kemi fituar një kompromis normativ dhe një lloj “kornize sistemore të arnuar”, të përbërë nga zgjidhje parciale që nuk burojnë nga nevojat reale të vetëqeverisjeve lokale, as nuk ofrojnë vizion të qartë për zhvillimin e shtetit dhe marrëdhëniet ndërmjet pushtetit qendror dhe atij lokal.
Një reformë kaq e rëndësishme nuk mund të miratohet pjesërisht. Ajo duhet të zbatohet si një paketë e plotë ligjesh, së bashku me reformën e Ligjit për zgjedhjen e këshilltarëve dhe deputetëve, pra çështjen e zgjedhjes direkte ose indirekte të kryetarëve të komunave, organizimin territorial të Malit të Zi dhe ripërcaktimin e zhvillimit rajonal. Vetëm atëherë mund të flitet seriozisht për modelin e vetëqeverisjes moderne evropiane. Modeli më i suksesshëm është ai ku komuniteti lokal ndien përfitime nga zhvillimi që krijon. Kjo sigurisht nuk është rasti tani, dhe ky ligj nuk e mundëson këtë.
Mali i Zi pas hyrjes në Bashkimi Evropian gjithsesi do të duhet t’i hapë sërish këto çështje. Atëherë do të duhet të vendoset se si do të zgjidhen kryetarët e komunave dhe cilat kompetenca dhe të ardhura do t’u takojnë realisht komuniteteve lokale. Në atë proces do të duhet të hapet edhe çështja e tërësive natyrore, historike dhe ekonomike.
Dhe në fund, një vështrim i veçantë mbi rastin e Ulqinit, i cili nga një rajon me dy qytete që farkëtonin monedhën e tyre, nëse ky ligj miratohet, do të hynte në Bashkimin Evropian si një qytezë që nuk menaxhon bregdetin e vet, zhvillimi i së cilës pengohet sistematikisht nga politika dhe ligje si ky. Si mund të shpjegohet ndryshe fakti që Ulqini është i vetmi qytet në bregdetin e Malit të Zi që nuk ka port, ndërkohë që ka qenë qendër e rëndësishme rajonale detare dhe tregtare që para më shumë se një shekulli, me monedhën dhe flotën e vet?!
Prandaj, ky propozim ligj është një përpjekje e pamjaftueshme dhe e pamenduar mirë për reformën e sistemit, i cili kërkon një konsensus shumë më serioz shoqëror dhe politik dhe, si i tillë, në këtë garë me kohën për miratimin e ligjeve të rëndësishme për mbylljen e kapitujve negociues, nuk i përmbush kushtet për miratim të përshpejtuar pa debat më të gjerë profesional dhe publik. Reforma e vetëqeverisjes lokale duhet të jetë rezultat i një konsensusi serioz shoqëror, e jo i një eksperimenti normativ parcial.
Integrimi evropian nuk guxon të nënkuptojë dobësim administrativ të qyteteve historike si Ulqini, por pikërisht të kundërtën — forcimin e kapaciteteve të tyre për të menaxhuar zhvillimin e vet.
