“Nëna mund të të lërë pa bukë, e njerka pa ujë” – shprehje popullore shqiptare.
Nga Sado Dollaku
Kjo thënie bën dallimin midis mungesës dhe padrejtësisë. Ndonjëherë nëna nuk mund t’ju japë gjithçka, por ajo nuk do të mohojnë atë pa të cilën nuk mund të jetosh. Njerka mund të ketë gjithçka dhe as të mos të japë ujë. Kur sot ulqinakët flasin për zonën detare , nuk ankohen për mungesë. Ata flasin për faktin se shteti ka tridhjetë e katër vjet që sillet si njerkë drejt bregdetit të tyre: merr më shumë dhe kthen më pak.
Këtë e tregojnë të dhënat nga prezantimi krahasues i të ardhurave dhe shpenzimeve të Kompanisë Publike për Menaxhimin e Zonës Bregdetare për vitin 2025.
Vitin e kaluar, “JP Morsko dobro” gjeneroi gjithsej 15.6 milionë euro të ardhura nga koncesioni i hapësirës. Ulqini me Ada Bojana solli 5.45 milionë — më shumë se një e treta e shumës totale dhe më shumë se çdo komunë tjetër bregdetare, përfshirë Budvën. 796,629 euro iu kthyen Ulqinit në të njëjtin vit. Nga çdo euro që fiton bregdeti i Ulqinit, rreth pesëmbëdhjetë cent i kthehen Ulqinit.
Një krahasim me komunat e tjera e bën pamjen më të qartë. Në Herceg Novi, e cila gjeneroi 1.45 milion euro të ardhura, u investuan 1.83 milion – më shumë sesa fitoi. Tivari mori mbrapsht mbi 1.5 milion nga 1.88 milion, më shumë se 80 përqind. Kotorri rreth gjysmën. Ulqini pesëmbëdhjetë përqind. As investimet nga buxheti i vitit 2025, i cili do të zbatohet gjatë vitit 2026, nuk e ndryshojnë këtë logjikë: rreth 600 mijë euro janë planifikuar për Ulqinin, më pak se për Tivarin, nga arkat që Ulqini mbush më shumë se kushdo tjetër.
Solidariteti midis bashkive është legjitim dhe i nevojshëm, dhe askush nuk po kërkon që çdo euro të kthehet pikërisht aty ku është fituar. Por kur një bashki që siguron 35 përqind të të ardhurave të saj merr 14 përqind të investimit të saj, ndërsa të tjerat marrin më shumë sesa kanë investuar, ky nuk është solidaritet. Ky është një çekuilibër i integruar në sistem.
Nuk fillon me paratë, por me kufijtë. Zona bregdetare në Ulqin mbulon 33 milionë metra katrorë: 13 përqind e territorit të komunës dhe 57 përqind e sipërfaqes totale të zonës bregdetare në Mal të Zi. Asnjë komunë tjetër nuk mbart asgjë të afërt me një barrë të tillë. Kufijtë e vizatuar në vitin 1992 jo vetëm që përfshijnë një brez të ngushtë bregdetar, por shtrihen edhe thellë në zonën e brendshme dhe përfshijnë tokë që nuk ka një funksion të drejtpërdrejtë bregdetar – zona të rëndësishme për planifikimin urban, investimet, bujqësinë dhe ekonominë lokale. Kur pjesa më e vlefshme e një komune vendoset nën një regjim të vendosur jashtë asaj komune, rezultati është një ngërç.
Kostoja e kësaj ngecjeje matet me dekada. Sipas vlerësimeve realiste, humbjet direkte dhe indirekte të Ulqinit nga viti 1992 deri në ditët e sotme variojnë midis 60 dhe 100 milionë eurove: shëtitore dhe skela të pandërtuara, investime të humbura, infrastrukturë komunale më e dobët, më pak vende pune. Dhe çdo stinë Ulqini mban barrën e plotë të mysafirëve, mbeturinave, trafikut dhe presionit mbi shërbimet publike. Kostot paguhen në nivel lokal, dhe të ardhurat menaxhohen nga dikush tjetër.
Para se dikush ta lexojë këtë histori si pabesi, ia vlen të kujtojmë një fakt. Në referendumin e vitit 2006, pothuajse 90 përqind e qytetarëve të Ulqinit votuan për pavarësinë e Malit të Zi, më bindshëm se në shumicën e komunave në Mal të Zi. Qyteti që votoi në atë mënyrë fitoi të drejtën për të qenë pjesëmarrës i barabartë në shtetin që zgjodhi, dhe jo një komunitet që trajtohet ndryshe nga i njëjti shtet sesa nga të gjithë të tjerët – në një mënyrë që vështirë se mund të quhet ndryshe përveçse diskriminuese.
Ky nuk është një pretendim kundër shtetit. Bregdeti nuk është një hapësirë e zakonshme dhe shteti ka të drejtën dhe detyrimin ta mbrojë atë nga shkatërrimet, ndërtimet e paplanifikuara dhe privatizimi i interesit publik. Por mbrojtja nuk duhet të jetë justifikim për centralizim, as që një komunitet të jetojë nën një regjim më të rreptë se të gjithë të tjerët për dekada. Qysh në vitin 2024, kryeministri Milojko Spajiq shpalli në parlament një ligj të ri për burimet detare, në përgatitjen e të cilit do të përfshihen komunat bregdetare, përfshirë Ulqinin, me premtimin se qeveria është e gatshme të dëgjojë të gjitha argumentet. Argumentet tani ekzistojnë, ndër të tjera, në tabelat e vetë Kompanisë Publike për Menaxhimin e Zonës Bregdetare.
Ligji i ri është një mundësi për të korrigjuar këtë çekuilibër. Tri gjëra janë vendimtare: rishikimi i kufijve të zonës bregdetare ku ato janë qartësisht të diskutueshme; që komunat dhe veçanërisht Ulqini të marrin një rol real në menaxhimin e bregdetit të tyre; dhe se pjesa më e madhe e të ardhurave mbetet aty ku krijohen dhe ku bëhen kostot më të mëdha. Kur Ulqini rregullon vijën e tij bregdetare, nuk është vetëm Ulqini që përfiton — është turizmi, ekonomia lokale dhe i gjithë Mali i Zi.
Ulqini i besoi këtij shteti më shumë se pothuajse kushdo tjetër në vitin 2006. Ligji i ri për burimet detare është një mundësi që shteti ta kthejë më në fund atë besim — jo me privilegje, por me barazi të thjeshtë dhe të matshme. Ulqini nuk kërkon asgjë më shumë. Por as asgjë më pak.
