Nga Sado Dollaku
(Si ngeci vizioni qytetar i referendumit të vitit 2006)
– dhe çfarë do të thotë kjo për Malin e Zi në rrugën e tij evropiane)
Në vitin 2006, kur Mali i Zi votoi për pavarësi, shumë shqiptarë votuan me një vizion specifik: një shtet qytetar, të orientuar drejt Evropës, në të cilin pakicat gëzojnë barazi të vërtetë. Referendumi nuk premtoi fragmentim etnik, por një demokraci shumëkombëshe në rrugën drejt Evropës. Dy dekada më vonë, ky vizion mbetet pjesërisht i realizuar, i vonuar ndjeshëm dhe – në momente kyçe – ende i trajtuar si kërcënim.
Ky ese shqyrton se çfarë nga ky premtim është përmbushur nëpërmjet një rasti zbulues: marrëveshja për ndërtimin e Velika Plaza, letra e diasporës që pasoi dhe heshtja që pasoi në përgjigje. Në këtë hendek midis aspiratës dhe përgjigjes, ne shohim se sa larg ka arritur Mali i Zi – dhe sa larg ka ende për të bërë.
Me anë të masave institucionale, premtimet nuk janë thyer, ato janë thjesht të paplota. Mali i Zi ka ndërtuar një kuadër mbresëlënës për të drejtat e pakicave: mbrojtje kushtetuese, garanci ligjore, pjesëmarrje të pakicave në parlament dhe këshilla lokale. Por ekziston një hendek i madh midis ligjeve në letër dhe zbatimit të tyre. Raportet e monitorimit të Bashkimit Evropian e përshkruajnë kornizën si “kryesisht në vend”, por “mjaftueshëm efektive”. Ky është hendeku që përcakton përvojën pas vitit 2006: përfshirja ekziston, por në kushte të caktuara. Të drejtat janë të shkruara, por zbatimi i tyre negociohet.
Autoritetet malazeze papritur njoftuan për një projekt të madh ndërtimi në Plazhë të Madhe , një pjesë të çmuar të vijës bregdetare, në vitin 2025, për një investitor nga Emiratet e Bashkuara Arabe. Megjithatë, projekti u miratua në nivel kombëtar me konsultime minimale me bashkinë lokale që do të prekej më shumë – Ulqinin, një qytet me popullsi shumicë shqiptare. Projekti, i cili do të riformësonte vijën bregdetare, turizmin dhe mjedisin e bashkisë, u krye pa procesin e menduar mirë lokal të kërkuar nga administrata qytetare, si dhe rregulloret përkatëse të Bashkimit Evropian.
Në përgjigje, një koalicion i diasporës së shqiptarëve malazezë në Shtetet e Bashkuara hartoi një Letër të Hapur drejtuar Kryeministrit Spajić. Letra u shkrua me respekt, por drejtpërdrejt: një vendim i rëndësishëm që prekte një komunë me një popullsi shumicë minoritare u miratua pa koordinim lokal. Letra përmendte premtimin qytetar të referendumit. Letra bënte thirrje për transparencë dhe përfshirje.
Zyra e Kryeministrit nuk u përgjigj. Kjo heshtje ia vlen të trajtohet. Nuk është heshtje refuzimi, por heshtje e një shteti që nuk ndihet i detyruar t’u përgjigjet pakicave të tij. Për diasporën e shqiptarëve të Malit të Zi që shpresonin për pavarësi, kjo ishte veçanërisht e dhimbshme. Ata nuk po kërkonin trajtim të veçantë – vetëm mirësjelljen e të qenit të konsultuar për diçka që do të ndryshonte të ardhmen e komunitetit të tyre. Fakti që kjo kërkesë mbeti pa përgjigje sugjeron që shteti ende nuk e ka përvetësuar se pakicat kanë të drejtë të kërkojnë shpjegime.
Përafërsisht në të njëjtën kohë vitin e kaluar, shfaqja e filmit “Roda” (Lejleku) u pezullua në Festivalin e Filmit “Xhada” për shkak të tensioneve mbi përdorimin publik të gjuhës shqipe dhe simboleve kulturore. Në një shtet që pretendon se garanton të drejtat e gjuhëve të pakicave, shprehja publike e identitetit të pakicave mund të shkaktojë ende fërkime. Ky është treguesi më i dukshëm i normalizimit të paplotë. Ligjet mund të mbrojnë gjuhët. Por në një shoqëri vërtet civile, vetë gjuha pushon së qeni e jashtëzakonshme. Pamja e flamurit shqiptar ose tingulli i shqipes së folur nuk bëhet më i rëndësishëm se çdo simbol tjetër i një popullsie të larmishme. Në një shtet që pretendon të jetë në rrugën evropiane, momente të tilla, si ato të vitit 2025, ende kërkojnë ndërhyrje.
Rruga e Malit të Zi drejt anëtarësimit në BE përkufizohet si teknike – harmonizimi i ligjeve, përmbushja e kritereve. Por ka diçka më të thellë: një standard moral që BE-ja rrallë e paraqet kaq hapur. BE-ja nuk do ta pranojë Malin e Zi derisa të mbrojë në mënyrë të dukshme minoritetet e saj. Historia i ka mësuar Evropës se shtetet që i trajtojnë minoritetet si anëtarë të kushtëzuar përfundimisht degjenerojnë në konflikt. Pra, kur BE-ja ndjek mbrojtjen e minoriteteve, ajo vendos një kusht prag për anëtarësim: një demokraci funksionale nuk mund të tolerojë margjinalizimin rastësor të minoriteteve.
Rasti i Plazhës Madhe, heshtja e diasporës dhe brishtësia e përdorimit të gjuhës shqipe në hapësirat publike janë të gjitha dështime sipas këtij kriteri. Ato tregojnë një vend që ende nuk e ka përvetësuar se përfshirja e pakicave nuk është një favor, por një parakusht për anëtarësimin në BE për vetë Malin e Zi. Me fjalë të tjera: Mali i Zi do të arrijë deri te dera e BE-së, duke treguar se kujdeset për më të vegjlit prej nesh. Nuk ka rrugë të shkurtër për këtë.
Ky standard përmban një ironi të papritur. Parimi që një komunitet gjykohet nga mënyra se si i trajton anëtarët e tij më të dobët nuk është një shpikje moderne evropiane – është një vlerë thelbësore e traditës malazeze. Koncepti tradicional malazez i “njerëzimit dhe heroizmit” është i rrënjosur në mbrojtjen e të cenueshëmve dhe në mbrojtjen e dinjitetit nga shtypja. Standardi moral i Bashkimit Evropian është në thelb në vazhdimësi me këtë vlerë historike malazeze. Të dyja palët thonë: shenja e një komuniteti legjitim nuk është forca e shumicës së tij, por siguria e pakicave të tij. Të dyja palët thonë se dinjiteti i vërtetë vjen nga të jetuarit sipas parimeve, jo nga dominimi.
Megjithatë, Mali i Zi modern nuk e ka njohur gjithmonë këtë vazhdimësi. Për disa, të drejtat e pakicave trajtohen si një imponim nga Brukseli. Por Bashkimi Evropian nuk imponon një vlerë të huaj – ai i kërkon Malit të Zi të jetë besnik ndaj standardit të vet historik. Këtu, heshtja e Plazhës Madhe zbulon qartë jo vetëm dështimin për të përmbushur standardet e Bashkimit Evropian, por edhe dështimin për të ruajtur besnikërinë ndaj vlerave më të thella të Malit të Zi. Një shtet që anashkalon çështjet e pakicave pa përgjigje vepron në shkelje të njerëzimit dhe heroizmit.
Njëzet vjet pas pavarësisë, premtimi i Malit të Zi mbetet i paplotë. Institucionet janë në vend. Kornizat janë shkruar. Por vullneti për t’i zbatuar ato në mënyrë të vazhdueshme, për t’iu përgjigjur me respekt shqetësimeve të pakicave, për ta trajtuar identitetin e pakicave si një pjesë normale të jetës qytetare – kjo punë ende nuk ka ardhur. Diaspora malazezo-shqiptare që votoi në vitin 2006 e kuptoi në mënyrë intuitive atë që vendi i tyre duhet të mësojë tani: një komunitet përcaktohet jo nga fuqia e shumicës së saj, por nga mënyra se si i trajton ata me më pak pushtet. Një komb nuk është i madh sepse ka armë ose pasuri, por sepse kujdeset për të pafuqishmit dhe respekton zërin e pakicës. Kjo është masa me të cilën do të gjykohet premtimi i vitit 2006 – jo nga ligjet që janë shkruar, por nga fakti nëse Mali i Zi ka mësuar t’u përgjigjet letrave nga pakicat e tij dhe ta trajtojë shprehjen publike të identitetit të pakicës si diçka që duhet festua
