Nga Sado Dollaku
Debati midis deputetit Ilir Çapuni, ministrit Marash Dukaj, deputetit Artan Çobi dhe përfaqësuesit të shoqërisë civile Goran Djurović – i raportuar nga Vijesti – zbulon diçka thelbësore në lidhje me mënyrën se si Mali i Zi i qaset qeverisjes. Ministria e Administratës Publike e quan projektligjin e saj të ri për vetëqeverisjen lokale një fitore për përgjegjësinë fiskale. Për vende si Ulqini, biseda është për diçka krejtësisht të ndryshme.
Kur zyrtarët pretendojnë se statusi i qytetit varet nga fakti nëse një komunë gjeneron 30% të të ardhurave të veta, ata po marrin një vendim politik të maskuar si një domosdoshmëri administrative. Megjithatë, kjo qasje teknokratike injoron një të vërtetë themelore: nuk ka një rregull të vetëm dhe detyrues në nivelin e BE-së që dikton nëse një vendbanim është një “komunë” apo një “qytet”. Brukseli nuk përshkruan se si Mali i Zi i organizon qytetet dhe komunat e tij. Kjo është zgjedhja e bërë këtu nga autoritetet në Podgoricë. Problemi është se zgjedhja vjen me pasoja që mbrojtësit e këtij argumenti nuk i kanë trajtuar në mënyrë adekuate.
Reduktimi i qendrave urbane shekullore në nënkategori financiare fshin diçka të pazëvendësueshme. Për komunitetet ku popullsia lokale është pakicë brenda shtetit – siç janë shqiptarët në Mal të Zi – statusi administrativ mbart një peshë që shkon përtej “bilancit” kontabël. Është i rëndësishëm. Reduktimi i një bërthame qytetëruese shekullore në një nënkategori administrative bazuar në tregues financiarë kalimtarë rrezikon të tjetërsojë komunitetet minoritare dhe të fshijë kujtesën e tyre institucionale.
Qasja e qeverisë qendrore ndaj këtij projektligji është një shembull i një mandati nga lart poshtë dhe jo një përpjekjeje bashkëpunuese. Çapuni nuk është vetëm sentimental për qytetin e tij të lindjes; ai ka një doktoraturë në shkenca kompjuterike nga Universiteti i Bostonit dhe njihet në të gjithë Ballkanin si një profesor i respektuar dhe ekspert kryesor i IT-së. Kur një vend ka ekspertë vendas të këtij kalibri, qeveria duhet t’i angazhojë ata në mënyrë aktive. Qasja racionale është ajo e bashkëpunimit, jo e refuzimit. Një proces i shëndetshëm reformash do të përfshinte punën e drejtpërdrejtë me autoritetet lokale dhe ekspertët rajonalë për të bashkë-krijuar një vizion të përbashkët – siç është ndërtimi i një portali të vetëm dixhital për qytetarët, siç theksoi Çapuni – në vend që të përdoret një sistem i centralizuar informacioni për të rritur mbikëqyrjen dhe kontrollin shtetëror mbi bashkitë.
Ndarja midis dy blloqeve të rëndësishme politike të shqiptarëve të Malit të Zi është treguese në vetvete. Partia “Forca” dhe “Forumi Shqiptar” po “qëllojnë njëra-tjetrën” me “komunikata për shtyp”, nëpërmjet “Vijesti” ose nëpërmjet platformës “X”, në vend që të zgjidhin mosmarrëveshjet dhe mospajtimet nëpërmjet bisedës së drejtpërdrejtë.
Kjo sugjeron që “qëllimi mbizotërues shqiptar” i platformave partiake që bashkojnë shqiptarët në Mal të Zi shpesh fsheh llogaritje më të thjeshta rreth pushtetit dhe pozicionit dhe përdoret si një maskë retorike për interesa egoiste politike të lokalizuara dhe luftëra për territor.
As Dukaj dhe as Çobi nuk ofruan një shpjegim koherent, një argument logjikisht të saktë dhe të vlefshëm se pse qytetarët e Ulqinit duhet të mbështesin një projektligj që ul statusin e qytetit të tyre.
Lind pyetja: a do të kishin qenë këta zyrtarë shtetërorë më të dhembshur, më të durueshëm dhe më elokuentë nëse të njëjtat ankesa strukturore do të kishin ardhur nga komunat me popullsi shumicë joshqiptare??
Kolapsi financiar i Ulqinit nuk mund të ndahet nga ajo që është kujtesa historike bashkëkohore. Dyzet vjet më parë, rajoni i Ulqinit gjeneronte afërsisht 40% të të ardhurave nga turizmi në Mal të Zi. Tani është komuna më e varfër bregdetare. Kjo nuk ndodhi rastësisht. Vendimet sistematike nga autoritetet qendrore – kufizimet në planifikimin hapësinor, kontrolli mbi burimet detare, projektet e bllokuara të zhvillimit si tenderi ndërkombëtar për Velika Plaža në vitin 2008 – e transformuan potencialin ekonomik në varësi.
Ajo që po shohim tani, nën maskën e reformës administrative, është një rishpërndarje e qetë: rëndësia e Kotorit është zëvendësuar nga Tivati, dhe territori i Ulqinit është fragmentuar potencialisht. Në një vend tjetër, kjo zhvendosje e llogaritur e kufijve në favor të qendrave të caktuara ekonomike do të kishte një emër. Do të quhej “gerrymandering” (manipulimi i kufijve të zonave zgjedhore në favor të një parti ose grupi të caktuar politik).
Ekziston një element i këtij projektligji që ia vlen të mbrohet. Goran Djurović e identifikoi atë: futja e mekanizmave detyrues që kërkojnë që zyrtarët vendorë t’u përgjigjen nismave qytetare brenda 30 ditëve, me gjoba që variojnë nga 30 deri në 2,000 euro për mosrespektim. Kjo është e rëndësishme. Për dekada të tëra, burokratët bashkiakë i kanë trajtuar funksionet publike si territor personal, duke injoruar kërkesat themelore të qytetarëve. Detyrimi i autoriteteve të jenë përgjegjëse ndaj qytetarëve në lidhje me infrastrukturën lokale – qoftë riparimi i dritave të rrugëve, mbushja e gropave në rrugë apo sigurimi i kontejnerëve të mbeturinave – adreson problemin e mungesës së respektit kronik për taksapaguesit vendorë. Debati mbi Ligjin për Vetëqeverisjen Vendore nuk është një diskutim i parëndësishëm mbi nomenklaturën. Debati nuk ka të bëjë me terminologjinë. Është një betejë për ekuilibrin e pushtetit në Mal të Zi. Ka të bëjë me mënyrën se si rrjedh në të vërtetë pushteti në Mal të Zi. Nëse qeveria qendrore vazhdon të përdorë penalitete fiskale për të skualifikuar rajonet historike nga rritja institucionale, duke ruajtur kontrollin mbi burimet e tyre natyrore, ajo nuk do të arrijë decentralizimin në stilin evropian. Do të jetë një sistem në të cilin Podgorica shpërblen enklavat e saj të preferuara, ndërsa shtyn qendrat kulturore në margjina. Kjo nuk
