{"id":89,"date":"2014-11-07T20:16:51","date_gmt":"2014-11-07T20:16:51","guid":{"rendered":"http:\/\/ulqini-online.com\/sajti\/?p=89"},"modified":"2014-11-07T20:16:51","modified_gmt":"2014-11-07T20:16:51","slug":"nga-ulqini-deri-ne-durres-emigrantet-shqiptare-ne-venedik","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/ulqini-online.com\/sajti\/?p=89","title":{"rendered":"Nga Ulqini deri n\u00eb Durr\u00ebs\/ Emigrant\u00ebt shqiptar\u00eb n\u00eb Venedik"},"content":{"rendered":"

\"venediku\"<\/a>Histori\/Dokumente origjinale nga Arkivi Shtet\u00ebror i Venedikut zbulojn\u00eb t\u00eb kaluar\u00ebn e emigrant\u00ebve shqiptar\u00eb n\u00eb Venedik<\/em><\/strong><\/p>\n

Lovorka Coralic\/ Zagreb<\/p>\n

Gjat\u00eb shekujve t\u00eb kaluar Venediku ishte i njohur si qytet q\u00eb t\u00ebrhiqte emigrant\u00eb, udh\u00ebtar\u00eb dhe vizitor\u00eb nga e mbar\u00eb bota e asaj kohe. Me zhvillimin dhe forcimin e fuqis\u00eb ekonomike t\u00eb Republik\u00ebs, n\u00eb koh\u00ebn kur hap\u00ebsira e saj zinte thuajse t\u00eb t\u00ebr\u00eb bregdetin e Adriatikut lindor dhe nj\u00eb pjes\u00eb t\u00eb konsideruar t\u00eb ishujve grek\u00eb, Venediku u b\u00eb vend-strehim i pakicave t\u00eb shumta komb\u00ebtare.<\/p>\n

Imigrimin e banor\u00ebve me prejardhje nga vise t\u00eb ndryshme venedikase n\u00eb Adriatikun lindor dhe Greqi, si dhe ardhjen e tregtar\u00ebve ekonomikisht t\u00eb fuqish\u00ebm dhe nd\u00ebrmarr\u00ebs, t\u00eb fushave t\u00eb ndryshme, zejtar\u00ebve t\u00eb aft\u00eb si dhe mjesht\u00ebrve me nam nga pjes\u00ebt e zhvilluara t\u00eb Evrop\u00ebs, e ndihmoi edhe pushteti venedikas me masa rregullative (ligjore) dhe me stimulime. Ve\u00e7an\u00ebrisht nj\u00eb emigrim i madh u regjistrua pas r\u00ebnies s\u00eb Kostandinopoj\u00ebs gjat\u00eb dep\u00ebrtimit t\u00eb Perandoris\u00eb osmane n\u00eb rajonin e gjer\u00eb t\u00eb Evrop\u00ebs juglindore, por edhe passhkretimit t\u00eb popullat\u00ebs indigjene (vendase) shkaktuar nga murtaja t\u00eb shpeshta q\u00eb b\u00ebnin k\u00ebrdi n\u00eb popull. Emigrant\u00eb nga vende t\u00eb llojllojshme, t\u00eb ndrysh\u00ebm p\u00ebr nga karakteristikat e p\u00ebrkat\u00ebsis\u00eb nacionale, fetare dhe civilizuese, t\u00eb huajt (emigrant\u00ebt) shum\u00eb shpejt gjet\u00ebn rrug\u00eb dhe iu p\u00ebrshtat\u00ebn rrethit t\u00eb hapur venedikas i cili u ofronte mund\u00ebsi t\u00eb panum\u00ebrta p\u00ebr zgjidhjen e \u00e7\u00ebshtjeve themelore ekzistenciale. Karakteristikat e atdheut t\u00eb tyre ata i ruajt\u00ebn brez pas brezi, e tregues m\u00eb elokuent i k\u00ebsaj \u00ebsht\u00eb vendosja e tyre n\u00eb pjes\u00eb t\u00eb caktuara t\u00eb qytetit, themelimi i v\u00ebllaz\u00ebrive t\u00eb tyre, mbledhjet (tubimet) n\u00eb kisha t\u00eb nj\u00ebjta, si dhe shfaqja e tyre e p\u00ebrbashk\u00ebt n\u00eb tregun e biznesit venedikas.<\/p>\n

Emigrant\u00ebt t\u00eb ardhur nga viset greke ishin nj\u00eb nd\u00ebr bashk\u00ebsit\u00eb m\u00eb t\u00eb vjetra dhe numerikisht m\u00eb t\u00eb m\u00ebdha n\u00eb Venedik. Grek\u00ebt p\u00ebrb\u00ebnin edhe shoq\u00ebrin\u00eb e p\u00ebrzgjedhur t\u00eb t\u00eb huajve t\u00eb shquar t\u00eb cil\u00ebt si t\u00eb d\u00ebrguar bizantin\u00eb, prelat\u00eb kishtar\u00eb dhe krijues letrar fituan shtet\u00ebsin\u00eb venedikase. Gjat\u00eb koh\u00ebs s\u00eb mbajtjes s\u00eb koncilit kishtar p\u00ebr bashkim n\u00eb Ferrara dhe Firence (1438 \u2013 1439) Venedikun e vizitojn\u00eb p\u00ebrfaq\u00ebsuesit m\u00eb eminent\u00eb t\u00eb jet\u00ebs kishtare greke, gjersa pas r\u00ebnies s\u00eb Kostandinopoj\u00ebs (1453) nj\u00eb num\u00ebr i madh intelektual\u00ebsh dhe personalitetesh kishtar\u00eb t\u00eb orientimit pro-per\u00ebndimor gjejn\u00eb strehim t\u00eb p\u00ebrhersh\u00ebm n\u00eb qytet n\u00eb laguna. N\u00eb fund t\u00eb shek. XV n\u00eb Venedik u regjistrua numri i rreth 4000 Grek\u00ebve, q\u00eb m\u00eb pas nga fundi i shekullit XVI ky komunitet t\u00eb arrinte numrin e rreth 6000 an\u00ebtar\u00ebve. K\u00ebta kryesisht populluan zon\u00ebn lindore t\u00eb qytetit Castello. N\u00eb bazilik\u00ebn e atjeshme dominikane Sh\u00ebn Gjoni dhe Pali mor\u00ebn n\u00eb p\u00ebrdorim t\u00eb p\u00ebrkohsh\u00ebm p\u00ebr sh\u00ebrbimet e tyre fetare-liturgjike kapel\u00ebn e Sh\u00ebn Orsola-s, por q\u00eb n\u00eb fund t\u00eb viteve t\u00eb tridhjeta t\u00eb shekullit XVI t\u00eb fillonin me nd\u00ebrtimin e kish\u00ebs s\u00eb tyre t\u00eb Sh\u00ebn Gjergjit. N\u00eb kuad\u00ebr t\u00eb kish\u00ebs ndodhej edhe shoqata p\u00ebrkat\u00ebsisht v\u00ebllaz\u00ebria e tyre komb\u00ebtare (Scuola dei Greci, Scuola de San Zorzi dei Greci). Bashk\u00ebsia komb\u00ebtare greke i dha edhe nj\u00eb kontribut t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsish\u00ebm toponomastik\u00ebs venedikase k\u00ebshtu q\u00eb sipas tyre jan\u00eb em\u00ebrtuar nj\u00eb num\u00ebr i madh i zonave t\u00eb vogla t\u00eb qytetit n\u00eb periferi t\u00eb Castello-s (dei Greci: Calle, Campo, Fondamenta, Ponte, Rio, Ramo). Me komunitetin emigrant greklidhet edhe prejardhja e nd\u00ebrtimeve t\u00eb pallateve t\u00eb m\u00ebdha Flangini dhe Flangini-Fini pran\u00eb Gryk\u00ebs (Kanalit) Grande (famullia e Sh\u00ebn Geremis\u00eb), t\u00eb cilat i nd\u00ebrtuan familjet refugjate t\u00eb fisnik\u00ebve nga ishujt e Qipros.<\/p>\n

Nj\u00ebra nd\u00ebr bashk\u00ebsit\u00eb m\u00eb t\u00eb njohura, por edhe numerikisht m\u00eb t\u00eb fuqishme n\u00eb Venedik, ishte bashk\u00ebsia hebraike. Duke arritur nga vende t\u00eb ndryshme (Gjermania, Portugalia, Spanja) dhe nga Lindja, k\u00ebta fillimisht u vendos\u00ebn dhe jetonin n\u00eb ishullin Giudecca, kurse nga shekulli XIV zhvendosen n\u00eb Mestre, Mogliano, Chirignago dhe Conegliano. Meq\u00eb u tregua i nevojsh\u00ebm dhe i dobish\u00ebm q\u00ebndrimi i bankier\u00ebve t\u00eb suksessh\u00ebm hebraik\u00eb si domosdoshm\u00ebri n\u00eb biznesin e qytetit, K\u00ebshilli i madh n\u00eb vitin 1516 mori vendim me t\u00eb cilin atyre iu ndahet hap\u00ebsir\u00eb n\u00eb zon\u00ebn e Cannaregio-s p\u00ebr banim t\u00eb p\u00ebrhersh\u00ebm. Ky vendim m\u00eb von\u00eb \u00ebsht\u00eb i njohur n\u00eb burime si Ghetto Vecchio si dhe (meshtrirjen n\u00eb zona t\u00eb tjera fqinje viteve 1541 dhe 1633) Ghetto nuovo dhe Ghetto nuovissimo. Getoja hebraike n\u00eb Venedik p\u00ebr shekuj me radh\u00eb paraqiste nj\u00eb qytet brenda qytetit, me pengesa natyrore (kanale) dhe mbik\u00ebqyrjen shtet\u00ebrore t\u00eb ndar\u00eb (izoluar) nga qendrat e tjera urbane. P\u00ebrbrenda i themeluar dhe banuar mir\u00eb (n\u00eb shek. XVI me rreth 5000 banor\u00eb) getoja p\u00ebrmbante nj\u00eb num\u00ebr t\u00eb madh objektesh fetare (Sinagoghe apo Schole), t\u00eb ndara sipas prejardhj\u00ebs s\u00eb Hebrenjve t\u00eb imigruar (Schola Italiana, Schola Canton, Schola Tedesca, Schola Levantina, Schola Spagnola o Ponentina).<\/p>\n

Specifikat n\u00eb lidhje me strehimin dhe aktivitetet e Hebrenjve n\u00eb Venedik jan\u00eb t\u00eb p\u00ebrfshira n\u00eb historin\u00eb e komuniteteve gjermane, turke dhe persiane. Bashk\u00ebsit\u00eb e cekura komb\u00ebtare kishin selit\u00eb e tyre n\u00eb nd\u00ebrtesat e ve\u00e7anta (fondaci) t\u00eb dh\u00ebna p\u00ebrkoh\u00ebsisht me qira nga autoritetet venedikase. Nd\u00ebrtesat ishin t\u00eb destinuara p\u00ebr vizitor\u00eb kalimtar\u00eb dhe njer\u00ebz t\u00eb biznesit me q\u00ebndrim t\u00eb p\u00ebrkohsh\u00ebm n\u00eb Venedik. Prania e bashk\u00ebsive t\u00eb tilla t\u00eb huaja nuk ishte konstante, si\u00e7 \u00ebsht\u00eb rasti me grupin e imigrant\u00ebve grek, hebre, shqiptar apo kroat, porse ajo kusht\u00ebzohej kryesisht nga nevojat ekonomike. Hani kryesor i p\u00ebrkiste grupit gjerman (Fontego dei Tedeschi). U nd\u00ebrtua kah fundi i shekullit XIII si streh\u00eb p\u00ebr tregtar\u00eb dhe udh\u00ebtar\u00eb gjerman\u00eb dhe si vend p\u00ebr ruajtjen e mallrave q\u00eb importohej ose eksportohej nga Venediku. Kjo nd\u00ebrtes\u00eb u dogj n\u00eb zjarr n\u00eb fillim t\u00eb shekullit XVI, mir\u00ebpo shum\u00eb shpejt u rind\u00ebrtua dhe zgjerua n\u00eb t\u00eb nj\u00ebjtin vend, duke z\u00ebn\u00eb nj\u00eb hap\u00ebsir\u00eb t\u00eb madhe pran\u00eb ur\u00ebs Rialto \u2013 vatr\u00ebs s\u00eb aktivitetit tregtar t\u00eb sip\u00ebrmarr\u00ebsve gjerman\u00eb. P\u00ebr nevojat e sh\u00ebrbesave fetare banor\u00ebt gjerman\u00eb kishin n\u00eb dispozicion nj\u00eb kapel\u00eb n\u00eb kish\u00ebn e af\u00ebrt t\u00eb Sh\u00ebn Bartolomeut. D\u00ebshmi p\u00ebr bashk\u00ebsin\u00eb gjermane n\u00eb Venedik jan\u00eb regjistruar n\u00eb em\u00ebrtimet e disa toponimeve (Calle dei Tedeschi n\u00eb famullin\u00eb S. Samuele; Ramo dhe Campo dei Tedeschi n\u00eb famullin\u00eb S. Giacomo dall\u2019Orio).<\/p>\n

Nga grupe t\u00eb tjera komb\u00ebtare \u2013 prezente n\u00eb koh\u00ebzgjatje m\u00eb t\u00eb shkurt\u00ebr a m\u00eb t\u00eb gjat\u00eb n\u00eb jet\u00ebn e p\u00ebrditshme t\u00eb Venedikut \u2013 identifikohen Armen\u00ebt, t\u00eb m\u00ebrguar n\u00eb Venedik pas pushtimit osman t\u00eb atdheut t\u00eb tyre n\u00eb fillim t\u00eb shekullit XVI. Edhe pse t\u00eb shp\u00ebrndar\u00eb n\u00eb pjes\u00eb t\u00eb ndryshme t\u00eb qytetit, ata s\u00eb shpejti u rrit\u00ebn numerikisht dhe me pasurin\u00eb dhe nivelin civilizues u b\u00ebn\u00eb nj\u00eb komunitet komb\u00ebtar i denj\u00eb p\u00ebr nj\u00eb respekt t\u00eb ve\u00e7ant\u00eb. Shumica e tyre jetonin n\u00eb famullin\u00eb e S. Giuliano, ku kishin posedonin sht\u00ebpi, dyqane, nj\u00eb han si dhe nj\u00eb hap\u00ebsir\u00eb p\u00ebr sh\u00ebrbesa fetare. Zona m\u00eb e fort\u00eb tregtare armene n\u00eb Venedik ndodhej n\u00eb rrug\u00ebn e cila nga Kisha e S. Maria Formosa shpie n\u00eb thell\u00ebsi t\u00eb Castella-s, quhej \u2013 sipas qytetit armen Julfa \u2013 Ruga Giuffa (Gagiuffa). Nj\u00eb kontribut t\u00eb padiskutuesh\u00ebm kulturor Venedikut i kan\u00eb dhan\u00eb pa dyshim rregulltar\u00ebt benediktin\u00eb me prejardhje armene t\u00eb vendosur q\u00eb nga viti 1717 n\u00eb ishullin S. Lazzaro n\u00eb qend\u00ebr t\u00eb lagun\u00ebs (S. Lazzaro degli Armeni). K\u00ebt\u00eb ishull edhe tani e banojn\u00eb murgjit armen\u00eb, kurse n\u00eb muzeun e atjesh\u00ebm lokal t\u00eb kuvendit ruhet nj\u00eb nd\u00ebr koleksionet m\u00eb t\u00eb pasura t\u00eb miniaturave armene.
\nBanor\u00ebt jo venedikas gjat\u00eb pranis\u00eb s\u00eb tyre m\u00eb intensive n\u00eb Venedik p\u00ebrb\u00ebnin mbi 15% t\u00eb popullsis\u00eb s\u00eb p\u00ebrgjithshme. Diversiteti i tyre etnik dhe fetar, llojllojshm\u00ebria e zakoneve q\u00ebi kishin sjell\u00eb nga vendet e tyre, si dhe niveli i lart\u00eb civilizues t\u00eb shumic\u00ebs s\u00eb grupeve t\u00eb imigrant\u00ebve, rr\u00ebnjos\u00ebn n\u00eb Venedik p\u00ebrjet\u00ebsisht nj\u00eb tipar multikulturaliteti dallues dhe mbi t\u00eb gjitha kreativ.<\/p>\n

(Fragment Nga Ulqini deri n\u00eb Durr\u00ebs \u2013 emigrant\u00ebt shqiptar\u00eb n\u00eb Venedik (shekulli XIV-XVIII)<\/p>\n

Venediku-qytet i hapur
\nKy material q\u00eb do ta botojm\u00eb me cikle bazohet n\u00eb zb\u00ebrthimin e dokumenteve origjinale nga Arkivi Shtet\u00ebror n\u00eb Venedik (dokumente testamentare, kadastra, regjistra t\u00eb bashkis\u00eb p\u00ebr shoqata artizanale dhe tregtare, shkrime t\u00eb Zyr\u00ebs p\u00ebr Arsenalin e t\u00eb tjera) dhe Arkivi i V\u00ebllaz\u00ebris\u00eb Sh\u00ebn Gjergji dhe Trifonin\u00eb Venedik (libra nga takime vjetore t\u00eb v\u00ebllaz\u00ebris\u00eb), si dhe n\u00eb ekzaminimin e njohurive ekzistuese t\u00eb historiografis\u00eb. Gjurm\u00ebve t\u00eb burimeve edhe literatur\u00ebs n\u00eb punim analizohen n\u00eb detaje komponent\u00ebt themelor\u00eb nga e kaluara e emigrant\u00ebve shqiptar\u00eb n\u00eb Venedik: korniza kohore e pranis\u00eb dhe veprimtaris\u00eb s\u00eb tyre n\u00eb Venedik, m\u00ebnyra e regjistrimit n\u00eb burime, prejardhja m\u00eb nga af\u00ebr e vendlindjes, vendet e banimeve, profesionet dhe mund\u00ebsit\u00eb ekonomike, lidhjet familjare dhe miq\u00ebsore dhe marr\u00ebdh\u00ebniet me institucionet kishtare venedikase dhe t\u00eb klerit. V\u00ebmendje e ve\u00e7ant\u00eb i \u00ebsht\u00eb dh\u00ebn\u00eb formave t\u00eb komunikimit t\u00eb emigrant\u00ebve shqiptar\u00eb me grupe t\u00eb tjera emigrant\u00ebsh. N\u00eb pjes\u00eb te fundit t\u00eb punimit trajtohen disa forma t\u00eb pranis\u00eb s\u00eb pad\u00ebshirueshme ose ligj\u00ebrisht t\u00eb palejueshme t\u00eb Shqiptar\u00ebve n\u00eb Venedik, kurse n\u00eb fund paraqiten kontributet e disa familjeve dhe individ\u00ebve shqiptar\u00eb dh\u00ebn\u00eb kultur\u00ebs dhe artit venedikas.<\/p>\n

P\u00ebrktheu Marjan Sebaj<\/p>\n

Organizoi p\u00ebrkthimin Alber Ramaj<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Histori\/Dokumente origjinale nga Arkivi Shtet\u00ebror i Venedikut zbulojn\u00eb t\u00eb kaluar\u00ebn e emigrant\u00ebve shqiptar\u00eb n\u00eb Venedik Lovorka Coralic\/ Zagreb Gjat\u00eb shekujve t\u00eb kaluar Venediku ishte i njohur si qytet q\u00eb t\u00ebrhiqte emigrant\u00eb, udh\u00ebtar\u00eb dhe vizitor\u00eb nga e mbar\u00eb bota e asaj kohe. Me zhvillimin dhe forcimin e fuqis\u00eb ekonomike t\u00eb Republik\u00ebs, n\u00eb koh\u00ebn kur hap\u00ebsira e […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":90,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_seopress_robots_primary_cat":"","_seopress_titles_title":"","_seopress_titles_desc":"","_seopress_robots_index":"","footnotes":""},"categories":[2,18],"tags":[19],"class_list":["post-89","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-aktualitet","category-histori","tag-histori-2"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/ulqini-online.com\/sajti\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/89","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/ulqini-online.com\/sajti\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/ulqini-online.com\/sajti\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ulqini-online.com\/sajti\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ulqini-online.com\/sajti\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=89"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/ulqini-online.com\/sajti\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/89\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":91,"href":"https:\/\/ulqini-online.com\/sajti\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/89\/revisions\/91"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ulqini-online.com\/sajti\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/90"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/ulqini-online.com\/sajti\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=89"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/ulqini-online.com\/sajti\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=89"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/ulqini-online.com\/sajti\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=89"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}