{"id":40549,"date":"2025-12-12T15:52:45","date_gmt":"2025-12-12T14:52:45","guid":{"rendered":"https:\/\/ulqini-online.com\/sajti\/?p=40549"},"modified":"2025-12-12T15:52:46","modified_gmt":"2025-12-12T14:52:46","slug":"dimer-dimer-oh-cfare-pra","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/ulqini-online.com\/sajti\/?p=40549","title":{"rendered":"Dim\u00ebr, dim\u00ebr \u2013 oh, \u00e7far\u00eb pra\u2026"},"content":{"rendered":"
\"\"<\/figure>\n\n\n

Nga Sado Dollaku<\/p>\n\n\n\n

\u201cKur Geist arrin vet\u00ebdije t\u00eb plot\u00eb, alienimi i individ\u00ebve pushon, duke \u00e7uar n\u00eb nj\u00eb ekzistenc\u00eb n\u00eb t\u00eb cil\u00ebn identitetet personale dhe kolektive jan\u00eb t\u00eb harmonizuara.\u201d Hegel<\/p>\n\n\n\n

Zgjerimi i shpejt\u00eb i paralajm\u00ebruar i qendrave t\u00eb mega-t\u00eb dh\u00ebnave n\u00eb t\u00eb gjith\u00eb Shtetet e Bashkuara, i nxitur nga inteligjenca artificiale gjeneruese (IA) dhe bumi i kriptovalutave, po shkakton skepticiz\u00ebm dhe kund\u00ebrshtim. Komunitetet lokale dhe organizata t\u00eb ndryshme mjedisore paralajm\u00ebrojn\u00eb se trendi i zhvillimit t\u00eb IA-s\u00eb do t\u00eb rris\u00eb ndjesh\u00ebm k\u00ebrkes\u00ebn p\u00ebr energji dhe do t\u00eb shkaktoj\u00eb nj\u00eb nga k\u00ebrc\u00ebnimet m\u00eb t\u00eb m\u00ebdha mjedisore dhe sociale t\u00eb gjenerat\u00ebs son\u00eb. E gjith\u00eb kjo kontribuon n\u00eb ndikimin e r\u00ebnd\u00ebsish\u00ebm dhe shqet\u00ebsues q\u00eb IA po ka n\u00eb shoq\u00ebri, duke p\u00ebrfshir\u00eb humbje t\u00eb m\u00ebdha vendesh pune (mbi 20%) dhe paq\u00ebndrueshm\u00ebri sociale.<\/p>\n\n\n\n

N\u00eb t\u00eb nj\u00ebjt\u00ebn koh\u00eb, n\u00eb konferenc\u00ebn e dyt\u00eb komb\u00ebtare mbi IA-n\u00eb t\u00eb mbajtur s\u00eb fundmi n\u00eb Podgoric\u00eb, u njoftua se projektet e reja t\u00eb zhvillimit n\u00eb Mal t\u00eb Zi do t\u00eb hartohen dhe fuqizohen nga inteligjenca artificiale.<\/p>\n\n\n\n

\u201cShpresoj q\u00eb do t\u00eb b\u00ebjm\u00eb di\u00e7ka v\u00ebrtet t\u00eb madhe, t\u00eb fuqishme dhe t\u00eb bukur n\u00eb Mal t\u00eb Zi. Mendoj se do t\u00eb jet\u00eb zhvillimi m\u00eb i p\u00ebrparuar i inteligjenc\u00ebs artificiale n\u00eb bot\u00eb, sepse do t\u00eb projektohet me inteligjenc\u00eb artificiale. Do t\u00eb fuqizohet nga inteligjenca artificiale. Do t\u00eb monitoroj\u00eb cil\u00ebsin\u00eb e jet\u00ebs, teknologjin\u00eb, energjin\u00eb, ndotjen, sigurin\u00eb, kujdesin ndaj f\u00ebmij\u00ebve dhe t\u00eb gjitha k\u00ebto n\u00eb p\u00ebrputhje me rregulloret shtet\u00ebrore dhe standardet mjedisore\u201d, tha Alabar.<\/p>\n\n\n\n

\u201cEnergjia elektrike \u00ebsht\u00eb karburanti p\u00ebr inteligjenc\u00ebn artificiale. Qendra e t\u00eb dh\u00ebnave k\u00ebrkon nj\u00eb gigavat. Ne kemi nj\u00eb potencial t\u00eb madh hidroenergjie dhe duhet ta p\u00ebrdorim at\u00eb\u201d, tha Kryeministri Spaji\u0107.<\/p>\n\n\n\n

Pra, \u00ebsht\u00eb e nevojshme t\u00eb nd\u00ebrtohen shpejt \u2013 bum, bum \u2013 tre hidrocentrale t\u00eb tipit Mratinje p\u00ebr t\u00eb p\u00ebrmbushur nj\u00eb gigavat t\u00eb k\u00ebrkuar nga Qendra e t\u00eb Dh\u00ebnave t\u00eb Inteligjenc\u00ebs Artificiale, sipas Kryeministrit Spaji\u0107. Pra, tre her\u00eb m\u00eb shum\u00eb sesa nevojitet p\u00ebr t\u00eb furnizuar t\u00eb gjith\u00eb popullsin\u00eb e Malit t\u00eb Zi.<\/p>\n\n\n\n

Mbaj mend se gjat\u00eb nj\u00eb vizite n\u00eb Uzin\u00ebn e Aluminit n\u00eb Titograd, Tito u habit mjaft kur i than\u00eb se sa do t\u00eb ishte konsumi i energjis\u00eb elektrike. Ata i than\u00eb se nd\u00ebrtimi i hidrocentralit Mratinje, me nj\u00eb kapacitet prej 342 MW, ishte planifikuar p\u00ebr t\u00eb p\u00ebrmbushur nevojat e Uzin\u00ebs s\u00eb Aluminit t\u00eb Titogradit. Nd\u00ebrtimi i hidrocentralit Mratinje zgjati shtat\u00eb vjet. “P\u00ebr hir t\u00eb Zotit, \u00e7far\u00eb kuptimi ka nd\u00ebrtimi i nj\u00eb hidrocentrali t\u00eb madh p\u00ebr nevojat e nj\u00eb fabrike,” v\u00ebrejti Tito me zem\u00ebrim. P\u00ebrs\u00ebri, kapaciteti i hidrocentralit Mratinje (342 MW) ishte i mjaftuesh\u00ebm p\u00ebr t\u00eb p\u00ebrmbushur nevojat e qytetar\u00ebve t\u00eb t\u00eb gjith\u00eb Malit t\u00eb Zi. Ndoshta ishte nj\u00eb ngush\u00ebllim q\u00eb n\u00eb vitet 1980, Uzina e Aluminit t\u00eb Titogradit pun\u00ebsonte pes\u00eb mij\u00eb pun\u00ebtor\u00eb, dhe furnizuesi i saj kryesor, minierat e boksitit n\u00eb Nikshiq, pun\u00ebsonin nj\u00eb mij\u00eb e kat\u00ebrqind pun\u00ebtor\u00eb shtes\u00eb. Rreth pes\u00ebdhjet\u00eb mij\u00eb ton alumin prodhoheshin \u00e7do vit. E mbaj mend k\u00ebt\u00eb sepse n\u00eb vitet 1986-1987, si inxhinier i Hidrogradnjes punova n\u00eb hidrocentralin e Mostarit (75 MW) dhe isha p\u00ebrgjegj\u00ebs p\u00ebr rehabilitimin e daljes s\u00eb ujit t\u00eb themelit t\u00eb hidrocentralit t\u00eb Salakovacit (210 MW). Ngjash\u00ebm me HC Mratinje (tani HC Piva), e projektuar p\u00ebr t\u00eb p\u00ebrmbushur nevojat e Uzin\u00ebs s\u00eb Aluminit n\u00eb Titograd, Salakovac furnizonte me energji elektrike Uzin\u00ebn e Aluminit n\u00eb Mostar, e cila pun\u00ebsonte rreth pes\u00eb mij\u00eb pun\u00ebtor\u00eb, por, kryesisht fal\u00eb teknologjis\u00eb m\u00eb t\u00eb p\u00ebrparuar, prodhonte pak m\u00eb pak se nj\u00ebqind mij\u00eb ton alumin dhe lingota n\u00eb vit.<\/p>\n\n\n\n

 Gjat\u00eb viteve 1970 dhe 1980, Jugosllavia korri frytet e zhvillimit ekonomik t\u00eb bazuar kryesisht n\u00eb stilin centralist t\u00eb planit pes\u00ebvje\u00e7ar. Tito kishte n\u00eb dispozicion personel t\u00eb arsimuar, shum\u00eb prej t\u00eb cil\u00ebve ishin arsimuar n\u00eb Per\u00ebndim, dhe pas kthimit t\u00eb tyre imponoi nj\u00eb qasje kryesisht teknokratike ndaj zhvillimit, megjith\u00ebse modeli i qeverisjes i shpallur kushtetues ishte \u201cvet\u00ebmenaxhimi\u201d. Ky model hibrid i socializmit, midis Per\u00ebndimit dhe Lindjes, mund\u00ebsoi planifikimin dhe, fal\u00eb “huazimit t\u00eb leht\u00eb” n\u00eb Per\u00ebndim, zbatimin e projekteve afatgjata. Jugosllavia prodhoi avion\u00eb ushtarak\u00eb m\u00eb t\u00eb vegj\u00ebl (kjo \u00ebsht\u00eb arsyeja pse, nd\u00ebr t\u00eb tjera, ajo shtyu p\u00ebr burimin e vet t\u00eb aluminit). N\u00eb af\u00ebrsi t\u00eb Zagrebit (Kon\u00e7ar dhe t\u00eb tjer\u00eb) po nd\u00ebrtoheshin n\u00ebndet\u00ebse dhe industria ushtarake (Unis) po plot\u00ebsonte jo vet\u00ebm nevojat e veta p\u00ebr forc\u00ebn e ushtris\u00eb s\u00eb tret\u00eb n\u00eb Evrop\u00eb, por edhe eksportet, kryesisht n\u00eb tregjet e vendeve t\u00eb paangazhuara. Industria elektronike u zhvillua, Iskra dhe Energoinvest prodhuan telefona dhe kompjuter\u00eb modern\u00eb, dhe Industria Elektronike e Nishit nuk mbeti shum\u00eb prapa. U nd\u00ebrtua termocentrali b\u00ebrthamor Kr\u0161ko. Institutet Vin\u010da dhe Jo\u017eef Stefan, me mb\u00ebshtetjen dhe bashk\u00ebpunimin e SHBA-s\u00eb, madje punuan p\u00ebr nj\u00eb koh\u00eb n\u00eb zhvillimin e bomb\u00ebs atomike.<\/p>\n\n\n\n

Pata fatin t\u00eb ndiqja leksione mbi sistemet e ekspert\u00ebve (paraardh\u00ebsi i inteligjenc\u00ebs artificiale t\u00eb sotme) t\u00eb dh\u00ebna nga Prof. Vladislav Rajkovi\u0107 nga Instituti Jo\u017eef Stefan (IJS) n\u00eb vitet 1988-1989 gjat\u00eb studimeve t\u00eb mia pasuniversitare n\u00eb shkencat kompjuterike n\u00eb Fakultetin e Ekonomis\u00eb n\u00eb Mostar. N\u00eb ato vite, IJS u p\u00ebrqendrua n\u00eb inteligjenc\u00ebn artificiale simbolike dhe t\u00eb bazuar n\u00eb rregulla: k\u00ebrkimin heuristik, sistemet e vendimmarrjes t\u00eb bazuara n\u00eb ekspert\u00eb\/njohuri dhe rregulla (Prolog), metodat e hershme t\u00eb t\u00eb m\u00ebsuarit automatik\/induktiv dhe pun\u00ebn mbi gjuh\u00ebn\/fjalimin natyror n\u00eb zhvillim. Gjat\u00eb nj\u00eb vizite n\u00eb bibliotek\u00ebn e Universitetit Teknik t\u00eb Mynihut n\u00eb vitin 1989, zbulova se Bratko, Bohanec dhe Rajkovi\u0107 ishin autor\u00eb t\u00eb dy prej dhjet\u00eb librave t\u00eb ekspozuar n\u00eb fush\u00ebn e sistemeve eksperte. M\u00eb kujtohet q\u00eb Rajkovi\u0107 na paralajm\u00ebroi se nj\u00eb dit\u00eb – kur kompjuter\u00ebt t\u00eb b\u00ebhen “m\u00eb inteligjent\u00eb”, dometh\u00ebn\u00eb, kur bazat e tyre t\u00eb njohurive t\u00eb zgjerohen, me zhvillimin e mikroprocesor\u00ebve t\u00eb shpejt\u00eb – p\u00ebrkthimi i nj\u00ebkohsh\u00ebm do t\u00eb jet\u00eb i menj\u00ebhersh\u00ebm dhe ajo gjuh\u00eb simbolike, e ngjashme me shkrimin kinez, do t\u00eb mbizot\u00ebroj\u00eb. Ja ku jemi, 35 vjet m\u00eb von\u00eb, n\u00eb LLM.<\/p>\n\n\n\n

Profesori Zoltan Baraczkai na m\u00ebsoi Teorin\u00eb e Vendimeve dhe na nxiti t\u00eb mos kishim frik\u00eb nga kompjuter\u00ebt dhe sistemet kompjuterike, por t\u00eb mos harronim t\u00eb mendonim vet\u00eb. Ai na inkurajoi t\u00eb m\u00ebsonim. “N\u00eb t\u00eb ardhmen, njer\u00ebzit analfabet\u00eb nuk do t\u00eb jen\u00eb ata q\u00eb nuk din\u00eb t\u00eb lexojn\u00eb, por ata q\u00eb nuk kan\u00eb m\u00ebsuar t\u00eb m\u00ebsojn\u00eb”, tha Prof. Baraczkai. Fal\u00eb nj\u00eb miku t\u00eb p\u00ebrbashk\u00ebt, Dragan \u0160aji\u0107, un\u00eb dhe Profesor Baraczkai u njoh\u00ebm m\u00eb mir\u00eb me nj\u00ebri-tjetrin dhe filluam t\u00eb dilnim bashk\u00eb. Ne krijuam bashk\u00ebpunim n\u00eb nj\u00eb projekt pilot p\u00ebr t\u00eb nd\u00ebrtuar nj\u00eb sistem ekspert\u00ebsh p\u00ebr Hidrogradnja, ku punoja n\u00eb at\u00eb koh\u00eb dhe i cila m\u00eb mund\u00ebsoi t\u00eb b\u00ebja studimet e mia pasuniversitare. Hidrogradnja ishte at\u00ebher\u00eb nj\u00eb nga kompanit\u00eb kryesore t\u00eb nd\u00ebrtimit n\u00eb Jugosllavi. N\u00eb nj\u00eb nga takimet me menaxhmentin e lart\u00eb t\u00eb Hidrogradnja-s, Profesor Baraczkai n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb mbres\u00ebl\u00ebn\u00ebse dhe bind\u00ebse e \u201ctronditi\u201d menaxhmentin me tez\u00ebn e tij mbi strategjin\u00eb e mbijetes\u00ebs s\u00eb Hidrogradnja-s. \u201cHidrogradnja gjeneron 50% t\u00eb t\u00eb ardhurave t\u00eb saj nga tregu vendas, jugosllav, dhe 35% shtes\u00eb nga Iraku dhe 15% nga Libia. K\u00ebto tre vende nuk e bazojn\u00eb rritjen e tyre n\u00eb nj\u00eb ekonomi tregu. P\u00ebr t\u00eb zvog\u00ebluar rrezikun e nj\u00eb shembjeje t\u00eb mundshme t\u00eb k\u00ebtyre vendeve, duhet t\u00eb hapni nj\u00eb treg t\u00eb ri, nj\u00eb treg per\u00ebndimor, t\u00eb q\u00ebndruesh\u00ebm\u201d, tha Profesor Baraczkai. Kush at\u00ebher\u00eb, n\u00eb vitin 1988, besonte se t\u00eb tre vendet e m\u00ebsip\u00ebrme – Jugosllavia, Iraku dhe Libia – mund t\u00eb shembeshin? Por, ja ku ndodh\u00ebn luft\u00ebra. Hidrogradnja nuk ekziston m\u00eb…<\/p>\n\n\n\n

Ligji i Murphy-t thot\u00eb se \u201c\u00e7do gj\u00eb q\u00eb mund t\u00eb shkoj\u00eb keq, do t\u00eb shkoj\u00eb keq\u201d.<\/p>\n\n\n\n

N\u00eb fillim t\u00eb luft\u00ebrave n\u00eb Jugosllavi, Profesor Baraczkai u transferua n\u00eb Budapest. Ai jep m\u00ebsim atje. Ne takohemi n\u00eb GoogleMeet, pothuajse \u00e7do muaj.<\/p>\n\n\n\n

I p\u00ebrmenda k\u00ebto vija nga e kaluara si nj\u00eb paralajm\u00ebrim se krizat nuk ndodhin brenda nat\u00ebs. Ato na ndjekin. Ato jan\u00eb nj\u00eb pjes\u00eb integrale e jet\u00ebs. Ashtu si stin\u00ebt. Kur afrohet dimri, pronari i sht\u00ebpis\u00eb duhet t\u00eb p\u00ebrgatis\u00eb dru zjarri. Nj\u00eb shtet serioz duhet t\u00eb siguroj\u00eb energji elektrike. N\u00ebse vjen p\u00ebr qytetar\u00ebt me nj\u00eb \u00e7mim t\u00eb p\u00ebrballuesh\u00ebm. Ai q\u00eb n\u00eb vitet 1980 i mund\u00ebsoi Kombinatit t\u00eb Aluminit Titograd t\u00eb ishte fitimprur\u00ebs. Ato jan\u00eb vitet p\u00ebr t\u00eb cilat pendohemi gjithnj\u00eb e m\u00eb shpesh, koh\u00ebt e lumtura kur “na prisnin nj\u00eb pun\u00eb, nj\u00eb apartament dhe pushime n\u00eb det”.<\/p>\n\n\n\n

Sigurisht, kjo \u00ebsht\u00eb nj\u00eb e kaluar e romantizuar, por n\u00eb situat\u00ebn e nj\u00eb t\u00eb tashme t\u00eb zymt\u00eb dhe nj\u00eb t\u00eb ardhmeje krejt\u00ebsisht t\u00eb paparashikueshme t\u00eb IA-s\u00eb, \u00e7far\u00eb na mbetet ve\u00e7se t\u00eb riimagjinojm\u00eb t\u00eb kaluar\u00ebn.<\/p>\n\n\n\n

Dhe po, asgj\u00eb nga kjo nuk \u00ebsht\u00eb faji i inteligjenc\u00ebs artificiale, as p\u00ebr k\u00ebt\u00eb ZeitGeist q\u00eb s\u00eb shpejti do ta marrim si dhurat\u00eb n\u00eb k\u00ebmbim t\u00eb “pun\u00ebs, apartamentit dhe pushimeve n\u00eb det” t\u00eb humbura.<\/p>\n\n\n\n

<\/p>\n\n\n\n

P.S. Emri gjerman Geist ka disa kuptime, kryesisht n\u00eb filozofi. N\u00eb gjuh\u00ebn malazeze mund t\u00eb p\u00ebrkthehet si:<\/em><\/p>\n\n\n\n

Fantazm\u00eb: i referohet nj\u00eb entiteti mbinatyror. P\u00ebr shembull, Inteligjenca Artificiale.<\/em><\/p>\n\n\n\n

Shpirt: shpesh i shoq\u00ebruar me kontekste fetare, si\u00e7 \u00ebsht\u00eb Shpirti i Shenjt\u00eb.<\/em><\/p>\n\n\n\n

Mendje ose intelekt: i referohet funksioneve njoh\u00ebse dhe proceseve mendore.<\/em><\/p>\n\n\n\n

P.P.S. Termi gjerman Zeitgeist p\u00ebrkthehet si “shpirti i koh\u00ebrave”. I referohet klim\u00ebs s\u00eb p\u00ebrgjithshme intelektuale, morale dhe kulturore t\u00eb nj\u00eb epoke t\u00eb caktuar. Ky koncept sugjeron q\u00eb \u00e7do periudh\u00eb n\u00eb histori ka nj\u00eb karakter unik q\u00eb ndikon n\u00eb mendimet, sjelljen dhe vlerat e njer\u00ebzve q\u00eb jetojn\u00eb n\u00eb at\u00eb koh\u00eb.<\/em><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Nga Sado Dollaku \u201cKur Geist arrin vet\u00ebdije t\u00eb plot\u00eb, alienimi i individ\u00ebve pushon, duke \u00e7uar n\u00eb nj\u00eb ekzistenc\u00eb n\u00eb t\u00eb cil\u00ebn identitetet personale dhe kolektive jan\u00eb t\u00eb harmonizuara.\u201d Hegel Zgjerimi i shpejt\u00eb i paralajm\u00ebruar i qendrave t\u00eb mega-t\u00eb dh\u00ebnave n\u00eb t\u00eb gjith\u00eb Shtetet e Bashkuara, i nxitur nga inteligjenca artificiale gjeneruese (IA) dhe bumi i […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":27143,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_seopress_robots_primary_cat":"none","_seopress_titles_title":"%%post_title%% %%sep%% %%sitetitle%%","_seopress_titles_desc":"%%post_excerpt%%","_seopress_robots_index":"","footnotes":""},"categories":[2,12],"tags":[],"class_list":["post-40549","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-aktualitet","category-opinione"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/ulqini-online.com\/sajti\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/40549","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/ulqini-online.com\/sajti\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/ulqini-online.com\/sajti\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ulqini-online.com\/sajti\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ulqini-online.com\/sajti\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=40549"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/ulqini-online.com\/sajti\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/40549\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":40552,"href":"https:\/\/ulqini-online.com\/sajti\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/40549\/revisions\/40552"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ulqini-online.com\/sajti\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/27143"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/ulqini-online.com\/sajti\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=40549"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/ulqini-online.com\/sajti\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=40549"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/ulqini-online.com\/sajti\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=40549"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}