{"id":39817,"date":"2025-07-14T10:41:15","date_gmt":"2025-07-14T08:41:15","guid":{"rendered":"https:\/\/ulqini-online.com\/sajti\/?p=39817"},"modified":"2025-07-14T10:42:13","modified_gmt":"2025-07-14T08:42:13","slug":"pse-te-sapodiplomuarit-e-sotem-jane-ne-telashe","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/ulqini-online.com\/sajti\/?p=39817","title":{"rendered":"Pse t\u00eb sapodiplomuarit e sot\u00ebm jan\u00eb n\u00eb telashe?"},"content":{"rendered":"<figure class=\"wp-block-post-featured-image\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"334\" height=\"250\" src=\"https:\/\/ulqini-online.com\/sajti\/wp-content\/uploads\/2015\/08\/studente_universiteti.jpg\" class=\"attachment-post-thumbnail size-post-thumbnail wp-post-image\" alt=\"\" style=\"object-fit:cover;\" srcset=\"https:\/\/ulqini-online.com\/sajti\/wp-content\/uploads\/2015\/08\/studente_universiteti.jpg 334w, https:\/\/ulqini-online.com\/sajti\/wp-content\/uploads\/2015\/08\/studente_universiteti-300x225.jpg 300w\" sizes=\"auto, (max-width: 334px) 100vw, 334px\" \/><\/figure>\n\n\n<p><strong>The Economist<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Duhet t\u00eb na vij\u00eb keq p\u00ebr t\u00eb rinjt\u00eb ambicioz\u00eb. P\u00ebr dekada me radh\u00eb, rruga drejt nj\u00eb jete t\u00eb mir\u00eb ishte e qart\u00eb: shko n\u00eb universitet, diplomohu, gjej nj\u00eb pun\u00eb, pastaj shijo p\u00ebrfitimet. Por t\u00eb rinjt\u00eb e sot\u00ebm, ndon\u00ebse pun\u00ebtor\u00eb e t\u00eb p\u00ebrkushtuar, duken sikur kan\u00eb m\u00eb pak mund\u00ebsi sesa m\u00eb par\u00eb. T\u00eb ndjek\u00ebsh nj\u00eb karrier\u00eb n\u00eb sektorin e teknologjis\u00eb? Kompanit\u00eb e m\u00ebdha po shkurtojn\u00eb vende pune. N\u00eb sektorin publik?<\/p>\n\n\n\n<p>Nuk ka m\u00eb prestigjin q\u00eb kishte dikur. Inxhinier? Shumica e inovacionit, nga automjetet elektrike tek energjit\u00eb e rinovueshme, tani po ndodh n\u00eb Kin\u00eb. Avokat? Inteligjenca Artificiale s\u00eb shpejti do t\u2019ua z\u00ebr\u00eb vendin. E as q\u00eb b\u00ebhet fjal\u00eb t\u00eb b\u00ebhesh gazetar. N\u00eb mbar\u00eb Per\u00ebndimin, t\u00eb rinjt\u00eb e sapodiplomuar po humbasin pozicionin e privilegjuar q\u00eb g\u00ebzonin; n\u00eb disa raste, e kan\u00eb humbur tashm\u00eb. T\u00eb dh\u00ebnat p\u00ebr pun\u00ebsimin e sinjalizojn\u00eb k\u00ebt\u00eb ndryshim.<\/p>\n\n\n\n<p>Matthew&nbsp;Martin nga shoq\u00ebria e konsulenc\u00ebs Oxford Economics, ka analizuar amerikan\u00ebt e mosh\u00ebs 22 deri n\u00eb 27 vje\u00e7 me diplom\u00eb bachelor ose m\u00eb t\u00eb lart\u00eb. P\u00ebr her\u00eb t\u00eb par\u00eb n\u00eb histori, shkalla e papun\u00ebsis\u00eb p\u00ebr ta \u00ebsht\u00eb m\u00eb e lart\u00eb se mesatarja komb\u00ebtare. Rritja e papun\u00ebsis\u00eb n\u00eb mesin e t\u00eb diplomuarve t\u00eb rinj vjen kryesisht nga ata q\u00eb k\u00ebrkojn\u00eb pun\u00eb p\u00ebr her\u00eb t\u00eb par\u00eb.<\/p>\n\n\n\n<p>Ky trend nuk kufizohet vet\u00ebm n\u00eb Amerik\u00eb. N\u00eb Bashkimin Europian, shkalla e papun\u00ebsis\u00eb p\u00ebr t\u00eb rinjt\u00eb me arsim t\u00eb lart\u00eb po afrohet me nivelin e p\u00ebrgjithsh\u00ebm p\u00ebr grupmosh\u00ebn e tyre, q\u00eb p\u00ebrfshin edhe t\u00eb rinjt\u00eb pa arsim t\u00eb lart\u00eb (shih grafikun 1). Britania, Kanadaja, Japonia duket se po ndjekin t\u00eb nj\u00ebjt\u00ebn prirje. Edhe t\u00eb rinjt\u00eb m\u00eb elitar\u00eb, si t\u00eb diplomuarit me MBA (master n\u00eb administrim biznesi), po e p\u00ebsojn\u00eb.<\/p>\n\n\n\n<p>N\u00eb vitin 2024, vet\u00ebm 80% e t\u00eb diplomuarve n\u00eb shkoll\u00ebn e biznesit t\u00eb Stanford kishin gjetur pun\u00eb tre muaj pas diplomimit, nga 91% n\u00eb vitin 2021. Deri pak koh\u00eb m\u00eb par\u00eb, \u201cprimi i diplomimit n\u00eb universitet\u201d, fakti q\u00eb t\u00eb diplomuarit fitonin m\u00eb shum\u00eb sesa t\u00eb tjer\u00ebt, ishte n\u00eb rritje (shih grafikun 2). Por s\u00eb fundmi ka r\u00ebn\u00eb, p\u00ebrfshir\u00eb n\u00eb SHBA, Britani dhe Kanada.<\/p>\n\n\n\n<p>Duke p\u00ebrdorur t\u00eb dh\u00ebna t\u00eb Rezerv\u00ebs Federale t\u00eb Nju Jorkut p\u00ebr t\u00eb rinjt\u00eb amerikan\u00eb, llogaritet se n\u00eb vitin 2015 t\u00eb diplomuarit n\u00eb universitet kishin nj\u00eb pag\u00eb mesatare 69% m\u00eb t\u00eb lart\u00eb se ata me vet\u00ebm shkoll\u00eb t\u00eb mesme. Deri vitin e kaluar, primi ishte ulur n\u00eb 50%.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>A \u00ebsht\u00eb di\u00e7ka e keqe q\u00eb t\u00eb diplomuarit po humbasin privilegjet e tyre?<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Edhe k\u00ebnaq\u00ebsia nga puna \u00ebsht\u00eb m\u00eb e ul\u00ebt. Nj\u00eb sondazh gjith\u00ebp\u00ebrfshir\u00ebs sugjeron se n\u00eb SHBA \u201chendeku i k\u00ebnaq\u00ebsis\u00eb s\u00eb t\u00eb diplomuarve\u201d, diferenca n\u00eb nivelin e k\u00ebnaq\u00ebsis\u00eb n\u00eb pun\u00eb midis t\u00eb diplomuarve dhe jo t\u00eb diplomuarve, \u00ebsht\u00eb tani rreth tre pik\u00eb p\u00ebrqindjeje, nga nj\u00eb diferenc\u00eb afatgjat\u00eb prej shtat\u00eb pik\u00ebsh.<\/p>\n\n\n\n<p>A \u00ebsht\u00eb di\u00e7ka e keqe q\u00eb t\u00eb diplomuarit po humbasin privilegjet e tyre? Nga ana etike, jo domosdoshm\u00ebrisht. Asnj\u00eb grup nuk ka t\u00eb drejt\u00eb t\u00eb jet\u00eb mbi mesataren. Por praktikisht, ndoshta po. Historia tregon se kur njer\u00ebzit e zgjuar, ose ata q\u00eb mendojn\u00eb se jan\u00eb t\u00eb till\u00eb, performojn\u00eb m\u00eb keq nga sa besojn\u00eb se meritojn\u00eb, ndodhin gj\u00ebra t\u00eb k\u00ebqija.<\/p>\n\n\n\n<p>Peter Turchin, shkenc\u00ebtar nga Universiteti i Connecticut, argumenton se \u201cmbiprodhimi i elit\u00ebs\u201d ka qen\u00eb shkaktari i drejtp\u00ebrdrejt\u00eb i \u00e7do lloj trazire nd\u00ebr shekuj, me \u201ckund\u00ebrelitat\u201d q\u00eb udh\u00ebheqin revolt\u00ebn. Historian\u00ebt identifikojn\u00eb \u201cproblemin e tepric\u00ebs s\u00eb njer\u00ebzve t\u00eb arsimuar\u201d si nj\u00eb nga faktor\u00ebt q\u00eb \u00e7uan n\u00eb revolucionet e vitit 1848 n\u00eb Europ\u00eb.<\/p>\n\n\n\n<p>Luigi Mangione do t\u00eb ishte pjes\u00eb e k\u00ebsaj kund\u00ebr-elite. Mangione, i diplomuar n\u00eb Universitetin e Pensilvanis\u00eb, duhej t\u00eb kishte nj\u00eb jet\u00eb shum\u00eb t\u00eb mir\u00eb. Por sot ai \u00ebsht\u00eb i akuzuar p\u00ebr vrasjen e drejtorit t\u00eb nj\u00eb kompanie sigurimesh sh\u00ebndet\u00ebsore. M\u00eb dometh\u00ebn\u00ebs \u00ebsht\u00eb fakti q\u00eb shum\u00eb njer\u00ebz mir\u00ebkuptojn\u00eb dhe ndajn\u00eb ndjenjat e p\u00ebrjashtimit q\u00eb ai p\u00ebrjetoi: ai ka marr\u00eb mbi 1 milion dollar\u00eb donacione.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Pse po e humbasin t\u00eb diplomuarit statusin e tyre?<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Ndoshta p\u00ebr shkak t\u00eb zgjerimit t\u00eb pranimit masiv t\u00eb universiteteve, q\u00eb uli standardet. N\u00ebse universitetet pranojn\u00eb aplikant\u00eb m\u00eb pak t\u00eb talentuar dhe b\u00ebjn\u00eb nj\u00eb pun\u00eb m\u00eb t\u00eb dob\u00ebt n\u00eb formimin e tyre, pun\u00ebdh\u00ebn\u00ebsit me kalimin e koh\u00ebs mund t\u00eb presin m\u00eb pak diferenc\u00eb mes t\u00eb diplomuarve dhe jo-diplomuarve. Nj\u00eb studim i fundit, nga Susan Carlson e Universitetit Shtet\u00ebror t\u00eb Pittsburg dhe koleg\u00eb t\u00eb saj, sugjeron se shum\u00eb student\u00eb sot jan\u00eb analfabet\u00eb funksional\u00eb.<\/p>\n\n\n\n<p>Nj\u00eb num\u00ebr shqet\u00ebsues i student\u00ebve t\u00eb let\u00ebrsis\u00eb angleze nuk arrijn\u00eb t\u00eb kuptojn\u00eb romanin \u201cBleak House\u201d t\u00eb Charles Dickens. Shum\u00eb prej tyre ngat\u00ebrrohen q\u00eb n\u00eb rreshtin e par\u00eb: \u201cMichaelmas term lately over, and the Lord Chancellor sitting in Lincoln\u2019s Inn Hall.\u201d Sigurisht, disa universitete ofrojn\u00eb deg\u00eb studimi pa vler\u00eb p\u00ebr kandidat\u00eb q\u00eb nuk duhet t\u00eb jen\u00eb aty. Nga ana tjet\u00ebr, ka pak lidhje mes numrit t\u00eb t\u00eb diplomuarve dhe primit t\u00eb pag\u00ebs n\u00eb afat t\u00eb gjat\u00eb: t\u00eb dy u rrit\u00ebn n\u00eb SHBA gjat\u00eb viteve \u201880.<\/p>\n\n\n\n<p>P\u00ebr m\u00eb tep\u00ebr, n\u00ebse flisni me student\u00ebt n\u00eb shumic\u00ebn e universiteteve, sidomos ato elitare, do t\u00eb kuptoni q\u00eb nuk jan\u00eb budallenj. Student\u00ebt n\u00eb Stanford jan\u00eb jasht\u00ebzakonisht t\u00eb zgjuar. Dikur, disa student\u00eb n\u00eb Oxford dhe Cambridge e pranonin me k\u00ebnaq\u00ebsi edhe nj\u00eb not\u00eb t\u00eb ul\u00ebt, mjaft q\u00eb t\u00eb kalonin. Sot, kjo \u00ebsht\u00eb e paimagjinueshme.<\/p>\n\n\n\n<p>Nj\u00eb artikull i ri nga Leila Bengali e deg\u00ebs s\u00eb San Franciskos t\u00eb Rezerv\u00ebs Federale dhe koleg\u00ebt e saj ofron nj\u00eb arsye tjet\u00ebr p\u00ebr t\u00eb v\u00ebn\u00eb n\u00eb dyshim tez\u00ebn \u201ct\u00eb diplomuarit jan\u00eb m\u00eb pak t\u00eb zot\u00eb\u201d. Ata zbulojn\u00eb se ndryshimi n\u00eb primin e universitetit \u201creflekton kryesisht faktor\u00eb t\u00eb k\u00ebrkes\u00ebs, konkretisht ngadal\u00ebsimin e ritmit t\u00eb ndryshimit teknologjik q\u00eb favorizon aft\u00ebsit\u00eb\u201d. Me fjal\u00eb t\u00eb thjeshta, pun\u00ebdh\u00ebn\u00ebsit sot mund t\u00eb gjejn\u00eb punonj\u00ebs pa diplom\u00eb universitare p\u00ebr t\u00eb b\u00ebr\u00eb pun\u00eb, q\u00eb m\u00eb par\u00eb u p\u00ebrkisnin vet\u00ebm t\u00eb diplomuarve.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Diplom\u00eb me rezultate t\u00eb shk\u00eblqyera? Nuk i intereson askujt<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Kjo vlen ve\u00e7an\u00ebrisht p\u00ebr ato pun\u00eb q\u00eb k\u00ebrkojn\u00eb njohuri baz\u00eb teknologjike. Deri s\u00eb fundmi, shum\u00eb persona mund t\u00eb m\u00ebsonin p\u00ebrdorimin e kompjuterit vet\u00ebm n\u00eb universitet. Sot, t\u00eb gjith\u00eb kan\u00eb nj\u00eb&nbsp;smartphone&nbsp;dhe ata pa diplom\u00eb universitare jan\u00eb gjithashtu t\u00eb aft\u00eb n\u00eb teknologji. Pasojat jan\u00eb t\u00eb qarta. N\u00eb pothuajse \u00e7do sektor t\u00eb ekonomis\u00eb, k\u00ebrkesat arsimore po b\u00ebhen m\u00eb pak strikte, sipas t\u00eb dh\u00ebnave t\u00eb faqes s\u00eb pun\u00ebsimeve Indeed.<\/p>\n\n\n\n<p>Sektori amerikan i sh\u00ebrbimeve profesionale dhe biznesit pun\u00ebson m\u00eb shum\u00eb persona pa arsim t\u00eb lart\u00eb sesa 15 vite m\u00eb par\u00eb, edhe pse numri i tyre n\u00eb popullat\u00eb \u00ebsht\u00eb ulur. Pun\u00ebdh\u00ebn\u00ebsit kan\u00eb shkurtuar gjithashtu vendet e pun\u00ebs n\u00eb industrit\u00eb, q\u00eb zakonisht favorizonin t\u00eb diplomuarit. N\u00eb BE, numri i t\u00eb rinjve 15-24 vje\u00e7 t\u00eb pun\u00ebsuar n\u00eb sektorin e financ\u00ebs dhe sigurimeve ka r\u00ebn\u00eb me 16% nga 2009 n\u00eb 2024. N\u00eb SHBA ka vet\u00ebm pak m\u00eb shum\u00eb pun\u00eb n\u00eb \u201csh\u00ebrbimet ligjore\u201d sesa n\u00eb vitin 2006.<\/p>\n\n\n\n<p>P\u00ebr nj\u00eb student britanik q\u00eb shpresonte t\u00eb fitonte para, rruga e qart\u00eb ishte nj\u00eb pun\u00eb n\u00eb nj\u00eb bank\u00eb. Por q\u00eb nga viti 2016, numri i t\u00eb rinjve n\u00eb sektorin ligjor dhe at\u00eb financiar ka r\u00ebn\u00eb me 10%. Deri n\u00eb sezonin e tret\u00eb t\u00eb serialit \u201cIndustry\u201d, q\u00eb tregon jet\u00ebn e disa t\u00eb sapodiplomuarve nga universiteti n\u00eb nj\u00eb bank\u00eb londineze, shumica e personazheve kryesor\u00eb jan\u00eb larguar ose kan\u00eb nd\u00ebrruar jet\u00eb.<\/p>\n\n\n\n<p>Nuk mund t\u00eb faj\u00ebsohet Inteligjenca Artificiale p\u00ebr r\u00ebnien e mund\u00ebsive. Kjo teknologji duket se mund t\u00eb automatizoj\u00eb pun\u00eb t\u00eb nivelit fillestar t\u00eb njohurive, si arkivimi ose pun\u00ebt e thjeshta ligjore. Por tendencat e p\u00ebrshkruara n\u00eb k\u00ebt\u00eb artikull kan\u00eb nisur para ChatGPT. Ka shum\u00eb faktor\u00eb q\u00eb ndikojn\u00eb. Shum\u00eb industri q\u00eb tradicionalisht pun\u00ebsonin njer\u00ebz me diplom\u00eb universitare, kan\u00eb pasur v\u00ebshtir\u00ebsi koh\u00ebt e fundit. Vite aktiviteti t\u00eb vak\u00ebt n\u00eb bashkime e blerje kompanish kan\u00eb ulur k\u00ebrkes\u00ebn p\u00ebr jurist\u00eb. Bankat e investimit nuk jan\u00eb m\u00eb aq agresive sa para kriz\u00ebs financiare globale t\u00eb viteve 2007-2009.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>A ka m\u00eb vler\u00eb universiteti?<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Amerikan\u00ebt duket se po vendosin p\u00ebr \u201cjo\u201d. Nga 2013 deri n\u00eb 2022, numri i t\u00eb regjistruarve n\u00eb programet bachelor ra me 5%, sipas t\u00eb dh\u00ebnave nga OECD. Por n\u00eb shumic\u00ebn e vendeve t\u00eb pasura, ku arsimi i lart\u00eb \u00ebsht\u00eb m\u00eb i lir\u00eb sepse financohet pjes\u00ebrisht nga shteti, t\u00eb rinjt\u00eb vazhdojn\u00eb t\u00eb dynden drejt universiteteve. P\u00ebrjashtuar SHBA-n\u00eb, regjistrimet n\u00eb vendet e OECD u rrit\u00ebn nga 28 milion\u00eb n\u00eb 31 milion\u00eb n\u00eb dekad\u00ebn deri m\u00eb 2022. N\u00eb Franc\u00eb, numri i student\u00ebve u rrit me 36%; n\u00eb Irland\u00eb me 45%.<\/p>\n\n\n\n<p>Qeverit\u00eb po subvencionojn\u00eb diploma t\u00eb padobishme, duke nxitur t\u00eb rinjt\u00eb t\u00eb humbin koh\u00eb me studime pa vler\u00eb. Student\u00ebt mund t\u00eb mos jen\u00eb duke zgjedhur as deg\u00ebt e duhura. Jasht\u00eb SHBA-s\u00eb, p\u00ebrqindja e student\u00ebve n\u00eb art dhe shkenca sociale \u00ebsht\u00eb kryesisht n\u00eb rritje. Po ashtu, n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb t\u00eb pashpjegueshme, edhe regjistrimi n\u00eb deg\u00ebt e gazetaris\u00eb. N\u00ebse k\u00ebto prirje pasqyrojn\u00eb pritshm\u00ebrit\u00eb e t\u00eb rinjve p\u00ebr t\u00eb ardhmen e pun\u00ebs, at\u00ebher\u00eb ata v\u00ebrtet jan\u00eb n\u00eb telashe.<\/p>\n\n\n\n<p>\/Marr\u00eb nga Monitor.al\/<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>The Economist Duhet t\u00eb na vij\u00eb keq p\u00ebr t\u00eb rinjt\u00eb ambicioz\u00eb. P\u00ebr dekada me radh\u00eb, rruga drejt nj\u00eb jete t\u00eb mir\u00eb ishte e qart\u00eb: shko n\u00eb universitet, diplomohu, gjej nj\u00eb pun\u00eb, pastaj shijo p\u00ebrfitimet. Por t\u00eb rinjt\u00eb e sot\u00ebm, ndon\u00ebse pun\u00ebtor\u00eb e t\u00eb p\u00ebrkushtuar, duken sikur kan\u00eb m\u00eb pak mund\u00ebsi sesa m\u00eb par\u00eb. T\u00eb ndjek\u00ebsh [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":4955,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_seopress_robots_primary_cat":"none","_seopress_titles_title":"%%post_title%% %%sep%% %%sitetitle%%","_seopress_titles_desc":"%%post_excerpt%%","_seopress_robots_index":"","footnotes":""},"categories":[2,12],"tags":[],"class_list":["post-39817","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-aktualitet","category-opinione"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/ulqini-online.com\/sajti\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/39817","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/ulqini-online.com\/sajti\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/ulqini-online.com\/sajti\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ulqini-online.com\/sajti\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ulqini-online.com\/sajti\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=39817"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/ulqini-online.com\/sajti\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/39817\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":39820,"href":"https:\/\/ulqini-online.com\/sajti\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/39817\/revisions\/39820"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ulqini-online.com\/sajti\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/4955"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/ulqini-online.com\/sajti\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=39817"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/ulqini-online.com\/sajti\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=39817"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/ulqini-online.com\/sajti\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=39817"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}