{"id":24735,"date":"2019-10-19T14:43:00","date_gmt":"2019-10-19T12:43:00","guid":{"rendered":"http:\/\/ulqini-online.com\/sajti\/?p=24735"},"modified":"2020-01-19T14:47:41","modified_gmt":"2020-01-19T13:47:41","slug":"figura-te-rendesishme-nga-historia-e-ulqinit","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/ulqini-online.com\/sajti\/?p=24735","title":{"rendered":"Figura t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsishme nga historia e Ulqinit"},"content":{"rendered":"\n
\"\"<\/figure><\/div>\n\n\n\n

HAJRUDIN S. MUJA KUMTON P\u00cbR ULQINI DHE TIVARI N\u00cbN DRIT\u00cbN E FAKTEVE DHE P\u00cbRSHKRIMEVE DOKUMENTARE<\/h1>\n\n\n\n

Defteri i Regjistrimit Kadastral t\u00eb Sanxhakut t\u00eb Shkodr\u00ebs, p\u00ebr vitin  1485[1], p\u00ebrmban emrat e kryefamiljar\u00ebve t\u00eb Kraj\u00ebs (si fshat), M\u00ebrkotit, dhe t\u00eb Nahis\u00eb s\u00eb Maleve t\u00eb Shestanit: Gjon Braka, S\u00ebva\u00e7a (Seo\u00e7a), Mokrili, Sh\u00ebnmri Magalen<\/em>, etj. N\u00eb kuadrin e k\u00ebsaj nahije, p\u00ebrfshiheshin edhe disa fshatra t\u00eb An\u00ebs s\u00eb Malit: Dramosh, Gorica, Bardon, Muriqan, Valza, Vidhikar e Unfrasfnil (Fraskanjel), fshatra t\u00eb cilat n\u00eb Defterin e vitit 1582, p\u00ebrfshiheshin n\u00eb Nahin\u00eb e Zabojan\u00ebs ose t\u00eb Tejbun\u00ebs, ku n\u00eb k\u00ebt\u00eb t\u00eb fundit p\u00ebrmenden fshatrat: Kravad i Sip\u00ebrm, Kravad i Posht\u00ebm, Re\u00e7, Sh\u00ebngjergj, Breja, Miza, Shtuf, Gjonza, Kosiq, K\u00ebroq, Pend\u00ebtar, Mjek\u00ebrmaz, Krusa, Manes, Bukmir i Vog\u00ebl, Lisna, Shiroka, Klishan, Koprijova, Selita, Zogan i Madh, Pistull, Sh\u00ebn-Todor, Kolomsa, Sh\u00ebnkoll, Muriqani, Binkoda, Oblik, Vidhikar, Fraskin, Shur, Kalitza, Dramosh, Brajska, Dragina, Sojmir, Kamsha dhe Valiza[2]. N\u00eb defterin e vitit 1582, Kraja nuk p\u00ebrmendet m\u00eb si fshat, por si Krahin\u00eb, me 18 fshatra e me 623 familje, kryesisht ortodokse, ose 927 familje bashk\u00eb me fshatrat e Shestanit[3]. Nahija Mrkodlar (M\u00ebrkot) p\u00ebrmbante n\u00eb vete t\u00eb gjitha lagjet duke b\u00ebr\u00eb pjes\u00eb n\u00eb \u201cBregun e P\u00ebrtejm\u00eb\u201d t\u00eb Sanxhakbeut t\u00eb Shkodr\u00ebs[4].<\/p>\n\n\n\n

Sipas vet\u00eb Defterit[5], t\u00eb regjistrimi i tokave n\u00eb Sanxhakun e Shkodr\u00ebs, t\u00eb krijuar si nj\u00ebsi administrative m\u00eb vete pas r\u00ebnies s\u00eb K\u00ebshtjell\u00ebs s\u00eb Rozafatit, n\u00eb vitin 1479, u krye nga emini i quajtur Mustafa Seraxheldin dhe nga shkruesi Sulejman Abdullahu[6]. T\u00eb ardhuarat e Shestanit Anamalit e, t\u00eb Krajn\u00ebs, ishin p\u00ebrfshir\u00eb n\u00eb regjistrin e feudit m\u00eb t\u00eb madh t\u00eb Sanxhakut q\u00eb ishte Hasi i Sanxhakbeut Nasuh Beu. N\u00eb to p\u00ebrfshiheshin gjithsejt 161 fshatra dhe kishte 389.912 ak\u00e7e t\u00eb ardhura[7]. Nahija e Krajn\u00ebs (f.128-130) b\u00ebnte pjes\u00eb n\u00eb zonat e vendosura n\u00ebn sistemin  e Timarit, nd\u00ebrsa Nahija e Maleve t\u00eb Shestanit (dhe Anamalit), me fshatrat Fshas, Gorica, Bardon, Muriqan, Unfrasfnil, Vazla, b\u00ebnin pjes\u00eb n\u00eb zonat q\u00eb e jepnin renten n\u00eb format q\u00eb ishin para pushtimit Osman[8]. Nj\u00eb sasi jo e vog\u00ebl e banor\u00ebve t\u00eb k\u00ebtyre an\u00ebve, mbanin emra t\u00eb sfer\u00ebs ortodokse q\u00eb ishin t\u00eb p\u00ebrbash\u00ebta si p\u00ebr popullat\u00ebn shqiptare, ashtu edhe p\u00ebr at\u00eb sllave: Nikolla,. Andrea, Lazar, Gjorgji, Dimit\u00ebr, Peter, Mihal<\/em>, etj. Nj\u00eb pjes\u00eb e saj mbanin emra sllave, p\u00ebrkat\u00ebsisht ortodokse: Bozhidar, Stepan, Milosh, Dabzhiv, Vuk, Tihomir, Radosllav, Mladen, Zhivko, <\/em>etj. Por kishte edhe prej atyre familjeve q\u00eb identifikoheshin si shqiptare, por mbanin edhe emra sllav\u00eb, si\u00e7 bie fjala n\u00eb M\u00ebrkod: Nikashi i biri i Llazrit, Dabza i biri i Gjonit, <\/em>etj. Numri i banor\u00ebve me antroponimi joshqiptare ishte i duksh\u00ebm n\u00eb Kraj\u00eb, Shestan, M\u00ebrkod e Anamal, por lidhjet farefisnore q\u00eb mund t\u00eb hetohen japin d\u00ebshmi t\u00eb mjaftushme se edhe ato ishin thjesht\u00eb shqiptare. N\u00eb nahij\u00ebn e M\u00ebrkodit, fshati M\u00ebrkojeviq, gjysma e banor\u00ebve ruanin emra shqiptar ose emra sllav\u00eb p\u00ebrshtatur shqipes[9]. Aty vihej re edhe nj\u00eb tip tjet\u00ebr sllavizimi antroponimik, q\u00eb tashm\u00eb \u00ebsht\u00eb i duksh\u00ebm p\u00ebr t\u00eb gjith\u00eb studjuesit e mirfillt\u00eb. N\u00eb rrethana t\u00eb krijuara, p\u00ebr emrin Lek\u00eb<\/em> p\u00ebrdorej Leka\u00e7, Lako\u00e7, Lekashin<\/em>; p\u00ebr Nik\u00eb \u2013 Nikashiza<\/em>; p\u00ebr Ded\u00eb \u2013 Deda\u00e7, Dedaq<\/em>; p\u00ebr Gjok\u00eb \u2013 Gjoka\u00e7, Gjokoviq,<\/em> etj.<\/p>\n\n\n\n

Edhe vet\u00eb fakti se ky vend ishte e lidhur me administrat\u00ebn Kishtare, t\u00eb patriarkan\u00ebs ortodokse t\u00eb Pej\u00ebs, d\u00ebshmon se banor\u00ebt e regjistruar q\u00eb mbanin antroponimi t\u00eb p\u00ebrzier sllave ose sllavo \u2013 shqiptare, ishin vet\u00ebm shqiptar\u00eb t\u00eb besimit ortodoks. Pra, prania e banor\u00ebve me emra sllave, ose antroponimi shqiptaro \u2013 sllave, n\u00eb zonat ku banor\u00ebt n\u00eb shumic\u00ebn d\u00ebrmuese t\u00eb tyre mbanin antroponimi thjesht\u00eb shqiptare, si\u00e7 ishte rasti n\u00eb Kraj\u00eb, nuk don t\u00eb thot\u00eb se k\u00ebto ishin sllav t\u00eb ardhur ose vendas. Lidhjet farefisnore q\u00eb bien ne sy, midis banor\u00ebve ortodoks me antroponimi thjesht\u00eb shqiptare, ose mbajtja e nj\u00eb onomastike t\u00eb p\u00ebrzier shqiptaro \u2013 sllave, madje br\u00ebnda p\u00ebrbr\u00ebnda nj\u00eb familjeje jan\u00eb argument q\u00eb t\u00eb bindin se banor\u00ebt e nj\u00eb pjese t\u00eb Kraj\u00ebs ishin shqiptar\u00eb t\u00eb besimit ortodoks. At\u00ebbot\u00eb, n\u00eb Kraj\u00eb kisha ortodokse kishte qendr\u00ebn dhe prona t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsishme t\u00eb manastireve, arsye e fort\u00eb kjo q\u00eb t\u00eb besohet se procesi i kthimit t\u00eb elementit katolik n\u00eb fen\u00eb ortodokse dhe rrjedhimisht ndikimi i antroponimis\u00eb sllave ka qen\u00eb zhvilluar m\u00eb shum\u00eb n\u00eb zonat e br\u00ebndshme  prendimore zonat e at\u00ebhershme t\u00eb kontakteve midis dy popullsive[10].<\/p>\n\n\n\n

P\u00ebr k\u00ebt\u00eb arsye duke u mb\u00ebshtetur n\u00eb numrin e madh t\u00eb toponimeve sllave n\u00eb Kraj\u00eb, Shestan, An\u00eb t\u00eb Malit, Tivar\u00eb e Ulqin, nj\u00eb varg studjuesish serb e kan\u00eb p\u00ebrdorur si d\u00ebshmi se popullsia e k\u00ebsaj ane n\u00eb shekujt e hersh\u00ebm, ka qen\u00eb popullsi sllave. Duke u referuar n\u00eb punimet e k\u00ebtyre studjuesve sllav\u00eb, edhe disa nga studjuesit e huaj kan\u00eb dh\u00ebn\u00eb t\u00eb nj\u00ebjtat konkluzione. Sipas k\u00ebtyre studjuesve elementi shqiptar n\u00eb krahinat e Shqip\u00ebris\u00eb Veriore, ka dep\u00ebrtua n\u00eb shekullin XV-t\u00eb, kryesisht n\u00eb zonat malore. Kjo (sipas tyre) ngjau pas pushtimit osman, kur shqiptar\u00ebt si popullsi blegtor\u00ebsh u dynden prej kahinave t\u00eb brendshme t\u00eb Shqip\u00ebris\u00eb n\u00eb zonat per\u00ebndimore si Tivar\u00eb, Ulqin, etj. e deri n\u00eb zonat lindore n\u00eb Kosov\u00eb[11].<\/p>\n\n\n\n

Me baza m\u00eb t\u00eb sakta shkencore, jan\u00eb pik\u00ebpamjet e medievist\u00ebve t\u00eb shquar si: M. Shufflay dhe K. Jeri\u00e7ek t\u00eb cil\u00ebt u p\u00ebrpoq\u00ebn p\u00ebr nj\u00eb trajtim objektiv t\u00eb t\u00eb dh\u00ebnave ekzistuese lidhur me p\u00ebrhapjen e shqip\u00ebtar\u00ebve n\u00eb mesjet\u00eb. Duke p\u00ebrjashtuar kriterin toponimik, por vet\u00ebm nga burimet historike, ata arrijn\u00eb n\u00eb p\u00ebrfundim se shqiptar\u00ebt n\u00eb Mesjet\u00eb, popullonin t\u00eb gjitha krahinat midis kat\u00ebrk\u00ebnd\u00ebshit Tivar\u00eb \u2013 Prizren \u2013 Oh\u00ebr \u2013 Vlor\u00eb[12]. Mir\u00ebpo, p\u00ebrball\u00eb korrupsionit total t\u00eb kish\u00ebs katolike dhe tejet t\u00eb shtypur e t\u00eb rrezikuar nga kisha ortodokse q\u00eb tentonte asimilimin e tyre, ato duhej t\u00eb gjenin nj\u00eb m\u00ebnyr\u00eb mbijetese.<\/p>\n\n\n\n

Pas k\u00ebrkes\u00ebs q\u00eb i kishte b\u00ebr\u00eb Venedikut, p\u00ebr shp\u00ebrnguljen e qytetit t\u00eb Tivarit n\u00eb bregdet\u00eb, letra e shkruar nga Venediku m\u00eb 18 Tetor 1494 d\u00ebshmon se qyteti i Tivarit duhej t\u00eb fortifikohet dhe se p\u00ebr nj\u00eb gj\u00eb t\u00eb till\u00eb do t\u00eb duheshin 4000 dukat\u00eb. Qyteti aktual gjendej nd\u00ebr kufij dhe n\u00eb mbrendi t\u00eb tok\u00ebs, q\u00eb p\u00ebr 40 mile piqej (me tok\u00ebn) e Shkodr\u00ebs\u2026 5 milje larg nga qyteti, gjendej nj\u00eb abaci (manastir i madh me zot\u00ebrime pronash tok\u00ebsore) pothuaj e t\u00ebra n\u00eb nj\u00eb ishull dhe vet\u00ebm p\u00ebr tet\u00eb hapa lidhej me steren\u00eb[13].<\/p>\n\n\n\n

P\u00ebrshkrimet mesjetare venedike, pikturojn\u00eb Ulqinin me lisa, aha, shkoz\u00ebbardha, frash\u00ebr, Bredh, b\u00ebrshen, dhe vidh, poashtu si edhe shelgje e plepa deri n\u00eb brigjet e ul\u00ebta t\u00eb liqenit t\u00eb shkodr\u00ebs[14]. Qytetin e Ulqinit e mbronin pyjet e gj\u00ebra \u2018soura el fiume de la Boyana\u2019<\/em> q\u00eb e mbronin me gjelozi[15]. Porti shum\u00eb i vog\u00ebl p\u00ebr t\u00eb pranue anije t\u00eb m\u00ebdha. Ishte m\u00eb shum\u00eb nj\u00eb vend ankorimi p\u00ebr mjete bregdetare lundrimi[16], n\u00eb larg\u00ebsi 5 km prej qytetit t\u00eb mirfillt\u00eb shum\u00eb i rrezikuar nga er\u00ebrat pingule. Aty kishte t\u00eb nd\u00ebrtuar nj\u00eb kish\u00eb me gur\u00eb t\u00eb bukur,  ne stilin roman-gotik me nj\u00eb \u00e7ati druri, me stolira p\u00ebrgjat\u00eb mureve, afreske dhe me nj\u00eb varr princ\u00ebror\u00eb, pas gjitha gjasave i motr\u00ebs s\u00eb mbret\u00ebresh\u00ebs Helen\u00eb dhe i familjes Balsha me mbishkrimin: \u201cHic iacet Zorzi Balschi et sui eredes<\/em>\u2026\u201d Kjo, ndoshta ishte katedralja e njohur e Sh\u00ebn Meris\u00eb s\u00eb Ulqinit. Nj\u00eb sht\u00ebpi e madhe e drejtuar p\u00ebr nga deti me arkada n\u00eb katin p\u00ebrdhes\u00eb dhe me 2-3 kate t\u00eb tjera q\u00eb sh\u00ebrbente si seli p\u00ebr funksionet e qytetaris\u00eb, ose si oborr princor, por e nd\u00ebrtuar gjithsesi para ardhjes  venedike,  sipas modeleve t\u00eb pallateve t\u00eb Ankon\u00ebs. Balshajt n\u00eb oborrin e tyre t\u00eb vog\u00ebl e kishin n\u00eb nj\u00eb kull\u00eb, e sipas t\u00eb gjitha gjasave edhe n\u00eb nj\u00eb ngrehin\u00eb t\u00eb madhe, q\u00eb sot quhet Pallati i Balshajve  (Kulla e Balshajve) me etapat e fundit nd\u00ebrtimore t\u00eb periudh\u00ebs venedike dhe osmane[17]. Nga privilegjimi i Balshajve, konsujt venedikas filluan t\u00eb p\u00ebrfaq\u00ebsojn\u00eb interesat e vendasve t\u00eb tyre, kund\u00ebr komun\u00ebs dhe zot\u00ebrve t\u00eb vendit, duke njoftuar senation p\u00ebr gjith\u00eb\u00e7ka arb\u00ebrore. N\u00eb vitin 1380, thuhet se venedikasit ishin t\u00eb shumt\u00eb n\u00eb Ulqin[18].<\/p>\n\n\n\n

N\u00eb token e varf\u00ebr t\u00eb Tivarit e Ulqinit rriteshin hardhi e dru ulliri. Ajo edhe e p\u00ebrcaktonte  pejsazhin e vendit. N\u00eb ullishtat e Tivarit numroheshin mij\u00ebra rr\u00ebnj\u00eb ulliri[19]. Qarku i Ulqinit ishte i mbushur me vreshta. N\u00eb vitin 1433, ulqinak\u00ebt d\u00ebrgonin let\u00ebr n\u00eb Venedik, n\u00eb t\u00eb cil\u00ebn shkruanin se jetonin vet\u00ebm nga vresht\u00ebrit\u00eb[20].<\/p>\n\n\n\n

Tivari nuk hynte n\u00eb radh\u00ebn e p\u00ebrshtat\u00ebshme t\u00eb treg\u00ebtis\u00eb s\u00eb madhe n\u00eb Adriatik. Giustiniani madje nuk e p\u00ebrshkruan fare si port, por si nj\u00eb \u201cbreg\u201d[21]. Anijet Arb\u00ebre prej Tivarit e Ulqinit lundronin deri n\u00eb Raguz\u00eb e  n\u00eb portet e Puljes[22]. Prej Tivarit mund mund t\u00eb zgjedheshin tri rrug\u00ebkalime: Ose merrje rrugen  q\u00eb i binte p\u00ebrqark Liqenit t\u00eb Shkodr\u00ebs, ose t\u00eb p\u00ebrshkoje p\u00ebrmes Liqenit me nj\u00eb vark\u00eb, Ose t\u00eb merrje rrug\u00ebn e bregut n\u00ebp\u00ebr Dobra Vod\u00eb, deri n\u00eb Ulqin\u2026 N\u00eb variantin e fundit, p\u00ebrshkoje token mo\u00e7alore t\u00eb Zogajve dhe Shasin (Suacium), kaloje n\u00ebp\u00ebr Krahin\u00ebnb e Anamalit,  p\u00ebr an\u00eb Taraboshit e mb\u00ebrrije n\u00eb Shkod\u00ebr[23]. Pjesa m\u00eb e madhe e qarkullimit n\u00eb tok\u00eb q\u00eb p\u00ebrb\u00ebhej patjeter prej fshatar\u00ebsh, barinjsh e tregtar\u00ebsh t\u00eb vegj\u00ebl, kalonte nga shtigjet bregdetare prej Ulqinit, n\u00ebp\u00ebr Dobra Vod\u00eb (Ujmir\u00eb), n\u00eb Tivar\u00eb , n\u00ebp\u00ebr Suterman q\u00eb lidhte me tok\u00eb Adriatikun me Liqenin e Shkodr\u00ebs, n\u00eb rrug\u00ebt e Koplikut, Balezos dhe Drishtit p\u00ebr n\u00eb Shkod\u00ebs, e sidomos prej Sh\u00ebngjergjit n\u00eb Shkod\u00ebr[24].<\/p>\n\n\n\n

Arqipeshkvia e Tivarit, engriotur m\u00eb 1089, pasqyronte m\u00ebvet\u00ebsin\u00eb e rajonit, ajo numronte sufragan\u00ebt e veta, Ulqinin, Suaciumin (Shasin), Shkodr\u00ebn, Drishtin, dhe Polatiumin (Pultin), n\u00eb Veri Kotorrin, dhe s\u00eb fundi trevat e Serbis\u00eb dhe Bosnj\u00ebs, q\u00eb ishin m\u00eb n\u00eb larg\u00ebsi prej papatit[25].<\/p>\n\n\n\n

Edhe muret mesjetare t\u00eb Tivarit, p\u00ebrb\u00ebheshin prej gur\u00ebsh thuase t\u00eb pap\u00ebrpunuar t\u00eb ser\u00ebnditur nj\u00ebri mbi tjetrin n\u00eb p\u00ebrputhje me terenin shk\u00ebmbor\u00eb\u2026[26]. Murator\u00ebt p\u00ebrdornin gurin vendas g\u00ebrqeror, gri e t\u00eb kuqrremt\u00eb m\u00eb rrall\u00eb rreshpen ose gurin e bardh\u00eb, g\u00ebrqeror prej Kor\u00e7ule[27]. Tulla ishte e bardh\u00eb dhe duhej t\u00eb sillej nga Raguza\u2026 K\u00ebshtu Gjergji i II-t\u00eb Balsha, n\u00eb vitin 1397, mori 6000 cop\u00eb tulla. Ishte me nam\u00eb guri i kuqrremt\u00eb q\u00eb nxirrej pran\u00eb Tivarit dhe \u00e7ohej deri n\u00eb Raguz\u00eb. \u00c7atit\u00eb r\u00ebbdom\u00eb mbuloheshin me shkubla ose kasht\u00eb, ishin shum\u00eb t\u00eb shtrenjta tjergullat q\u00eb duhej t\u00eb silleshin prej Raguze[28]. N\u00eb Tivar\u00eb, nd\u00ebrmjet sht\u00ebpive zakonisht ruhej nj\u00eb distanc\u00eb 30-60 cm[29]. Mir\u00ebpo shtesat ilegale e t\u00eb rr\u00ebzikshme shtonin rrezikun e shp\u00ebrthimeve t\u00eb zjarrit. Nd\u00ebrtimet e reja t\u00eb sht\u00ebpive shfryt\u00ebzonin nganj\u00ebher\u00eb rrug\u00ebt dhe rrugicat. Zakonisht balli i gj\u00ebr\u00eb i sht\u00ebpive binte nga rruga, ku q\u00ebndronte hyrja me qemere. P\u00ebrpara kishave po edhe sht\u00ebpive t\u00eb fisnik\u00ebve, liheshin sheshe[30].<\/p>\n\n\n\n

N\u00eb Ulqin e Tivar\u00eb jan\u00eb d\u00ebshmue sht\u00ebpi disakat\u00ebshe nga Mesjeta q\u00ebndrore dhe m\u00eb von\u00eb,  p\u00ebrmes zbulimeve arkeologjike. N\u00eb Tivar\u00eb, sht\u00ebpit\u00eb i nd\u00ebrtonin me dy hyrje n\u00eb katin p\u00ebrdhes\u00eb. Nj\u00eb hyrje t\u00eb shpinte n\u00eb punishte ose n\u00eb shtall\u00eb q\u00eb ishte kati p\u00ebrdhes\u00eb. Tjetra hyrje t\u00eb shpinte tek shkall\u00ebt,  n\u00ebp\u00ebr t\u00eb cilat ngjiteshe lart n\u00eb katin e dyt\u00eb,  ku ishte kuzhina dhe vatra. M\u00eb pas, me nj\u00eb t\u00eb dal\u00eb p\u00ebrpara, filluan t\u00eb nd\u00ebrtojn\u00eb nevojtore prej guri. Dyshemet\u00eb dhe shkall\u00ebt ishin prej druri[31]. Shumica e vendbanimeve, nevojen e ujit e zgjidhnin p\u00ebrmes ujrave t\u00eb rrjedhshme,, puseve e rezervoareve. N\u00eb Ulqin, n\u00eb Mesjet\u00eb kishte tri t\u00eb tilla[32] . Tivari, ujin e vet e merrte nga p\u00ebrroi i bunarit dhe nga burimet e ef\u00ebrta. N\u00eb Mesjet\u00ebn e von\u00eb u ngit\u00ebn dy cisterna, nd\u00ebrsa p\u00ebr derdhjen e ujrave t\u00eb zeza (kanalizimit) u ngriten vet\u00ebm n\u00eb periudh\u00ebn osmane[33].<\/p>\n\n\n\n

Tivari m\u00eb 1406 donte t\u00eb t\u00ebrhiqte 1000 familje, pra rreth 4000 vet\u00eb, n\u00ebp\u00ebrmjet nd\u00ebrtimit t\u00eb nj\u00eb kulle mbrojt\u00ebse, n\u00eb territorin e vet, nj\u00eb num\u00ebr ky q\u00eb duhet marr\u00eb me rezerv\u00eb. At\u00ebher\u00eb Tivari duhej t\u00eb kishte 2500 \u2013 3000 banor\u00eb[34]. P\u00ebr gjith\u00eb qarkun, n\u00eb vitin 1449 kishte 5000 banor\u00eb. Guistiani m\u00eb 1553, n\u00eb Ulqin numroi 1600 vet\u00eb[35]. Tivari nuk ishte gjithaq n\u00eb gjendje t\u00eb favorshme. Aty nuk prodhohej as krip\u00eb as drith\u00eb, por vet\u00ebm vaj e ver\u00eb q\u00eb gjendej me shumic\u00eb n\u00eb gjith\u00eb Shqip\u00ebrin\u00eb. Tokat e kultivueshme t\u00eb Tivarit ishin t\u00eb vogla dhe si t\u00eb tilla objekt grindjesh midis qytetar\u00ebve dhe banor\u00ebve t\u00eb krahin\u00ebs. Vet\u00ebm GURI I KUQ I FAMSHEM i cili nxirrej nga guror\u00ebt pran\u00eb qytetit, dhe q\u00eb i b\u00ebri mjaft t\u00eb njohur gur\u00ebgdhend\u00ebsit e Tivarit gjente interesimin e bler\u00ebsve sidomos n\u00eb Raguz\u00eb[36].<\/p>\n\n\n\n

Nj\u00eb unaz\u00eb e ngjeshur provincash t\u00eb vogla, rrethonte Liqenin e Shkodr\u00ebs duke filluar me \u2018prapratn\u00ebn\u2019 midis Ulqinit e Tivarit, nj\u00eb zon\u00eb plot pyjesh lisash e shkurresh  gjithmon\u00eb t\u00eb gjelb\u00ebrta me ullishta  dhe vreshta, e cila s\u00eb bashku me Krajin\u00ebn, n\u00eb bregun prendimor\u00eb t\u00eb Liqenit t\u00eb Shkodr\u00ebs[37], p\u00ebrb\u00ebnte hambarin e drithit p\u00ebr Tivarin[38].<\/p>\n\n\n\n

P\u00ebr Arb\u00ebrin\u00eb Venedike ishte sidomos e r\u00ebnd\u00ebsishme Zabojana \u2013 (p\u00ebrtej Bun\u00ebs) midis Ulqinit e Tivarit. Ajo kufizohej me Detin Adriatik, Qafen e Sutormanit kresht\u00ebn malore drejt Krajn\u00ebs dhe Liqenin e Shkodr\u00ebs si dhe me vet\u00eb Bun\u00ebn[39]. K\u00ebtu ndodheshin Kuvendet  e  SHEN NIKOLLES ne gryk\u00ebderdhjen dhe SHEN MERISE SE ROTEZOS[40].  P\u00ebrkundruadh saj, n\u00eb Bregun e Majt\u00eb t\u00eb Bun\u00ebs,  ndodhej Fusha Velipoj\u00eb si dhe Mal\u00ebsia e Meduas (Sh\u00ebn Gjini)\u2026 tokat pjellore n\u00ebp\u00ebr t\u00eb cilat p\u00ebrshkonin  Kiri, Drini e Buna, ishin v\u00ebrtet\u00eb dobiprur\u00ebse[41].<\/p>\n\n\n\n

N\u00eb qytete, sidomos n\u00eb Shkod\u00ebr, gjithsesi kan\u00eb jetuar edhe musliman, p\u00ebr \u00e7ka qart\u00eb d\u00ebshmojn\u00eb em\u00ebrtimet e fshatrave TURKI dhe SARACINOPOLI, q\u00eb flasin qart\u00eb p\u00ebr ndikimin musliman[42].<\/p>\n\n\n\n

Tri or\u00eb e gjys\u00ebm n\u00eb k\u00ebmb\u00eb \u2013 thoshte relatori \u2013 n\u00eb veriprendim t\u00eb Shkodr\u00ebs, n\u00eb krahin\u00eb ndodhej nj\u00eb vend pelegrinazhi: \u201cPreciska Krajinska<\/em>\u201d i cili krahasohej me Rotezon. K\u00ebtu jan\u00eb admiruar deri n\u00eb koh\u00ebt moderne relik\u00ebt e Sh\u00ebn Vladimirit, princit t\u00eb diokles\u00eb, sidomos kryqi i tij, \u201cdit\u00ebt e rr\u00ebshaj\u00ebve\u201d, \u00e7do vit shtegtonin si muhamedan\u00eb, ashtu edhe t\u00eb krishter\u00eb t\u00eb ritit grek e latin, bashk\u00eb me k\u00ebt\u00eb kryq mbi malin e Rumij\u00ebs, heret n\u00eb m\u00ebngjesin e agimit, n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb q\u00eb dielli n\u00eb t\u00eb lindur t\u00eb kapt\u00ebte vargonin n\u00eb maj\u00eb, prej nga t\u00eb shpalosej nj\u00eb panoram\u00eb e madh\u00ebrishme mbi Liqenin e Shkodr\u00ebs, Mal\u00ebsit\u00eb e Malit t\u00eb Zi, dhe t\u00eb Shqip\u00ebris\u00eb s\u00eb Veriut, si dhe bregdetin midis Kotorrit e Durr\u00ebsit[43].<\/p>\n\n\n\n

Nj\u00eb p\u00ebrmbledhje e nj\u00eb relacioni p\u00ebr Dalmatin\u00eb, diku rreth vitit 1500, p\u00ebrshkruan Ulqinin t\u00eb nd\u00ebrtuar mbi nj\u00eb shk\u00ebmb t\u00eb gjall\u00eb, dhe nga t\u00eb tri an\u00ebt i rrahur prej detit kurse ana e kat\u00ebrt e lidhur me tok\u00eb (rreth af\u00ebr 662 hapa). Nga kjo an\u00eb, nj\u00eb k\u00ebshtjell\u00eb e vjet\u00ebr, me mure t\u00eb larta e t\u00eb vjetra, por me nj\u00eb r\u00ebnd\u00ebsi t\u00eb pakt\u00eb, me dy male p\u00ebrsip\u00ebr. N\u00eb lindje t\u00eb qytetit, nj\u00eb  \u201cpellg ku arrijn\u00eb anijet\u201d, por i pasigurt\u00eb p\u00ebr shkak t\u00eb er\u00ebrave (shiroku, jugu dhe jugprendimi).. Toka e p\u00eblleshme  prodhuese e grurit, t\u00eb mjaftuesh\u00ebm p\u00ebr shtat\u00eb muaj n\u00eb vit, dhe aq sasi vere dhe vaji sa, p\u00ebrve\u00e7 nevojave t\u00eb banor\u00ebve, merrnin edhe shum\u00eb t\u00eb jasht\u00ebm. Tivari \u2013 thot\u00eb m\u00eb tutje relacioni, dy mile nga deti, me nj\u00eb tok\u00eb prej 800 hapash, i vendosur \u201cmbi brij\u00ebn e nj\u00eb kodrine\u201d pran\u00eb maleve. Muret t\u00eb vjetra e t\u00eb dob\u00ebta. Sheshi i rrethuar prej sht\u00ebpish\u00eb e kopshtesh. N\u00eb an\u00eb t\u00eb detit nj\u00eb fush\u00eb shum\u00eb t\u00eb bukur, prodhuese e grurit p\u00ebr gjasht\u00eb muaj, shum\u00eb ver\u00eb e vajra shum\u00eb t\u00eb zgjedhur, nga t\u00eb cil\u00ebt, si\u00e7 thon\u00eb, prodhojn\u00eb m\u00eb shum\u00eb se 600 fu\u00e7i n\u00eb vit. Rrethi, shum\u00eb i populluar. Dikur kishte aty 20 fshatra. Nga lindja Markoviqasit, t\u00eb n\u00ebnshtruar turq\u00ebve. N\u00eb qytet e n\u00eb varosh ka 1624 banor\u00eb \u201ct\u00eb aft\u00eb p\u00ebr luft\u00eb\u201d, treg\u00ebtar dhe bujq\u00ebr[44].<\/p>\n\n\n\n

M. Sanudo, n\u00eb ditar\u00ebt e tij, ka vendosur letr\u00ebn e. Kont-kapedan t\u00eb Ulqinit, d\u00ebrguar Sinjoris\u00eb m\u00eb 26 Shkurt 1504, p\u00ebr \u00e7\u00ebshtjen e kufijve, q\u00eb sipas Feris Beut (Sanxhakbe i Shkodr\u00ebs) do t\u00eb liheshin aty ku i kishte vendosur Skender Pasha, sipas s\u00eb cil\u00ebs, qytetit t\u00eb Ulqinit nuk do ti takonte asnj\u00eb fshat, por edhe do t\u00eb mbeste i rrethuar e pa fush\u00eb[45].<\/p>\n\n\n\n

Pas vitit 1551, sindiku Anton Diedo, e p\u00ebrshkruan Ulqinin si nj\u00eb qytet t\u00eb vendosur n\u00eb krye t\u00eb Shqip\u00ebris\u00eb dhe n\u00eb fund t\u00eb Dalmacis\u00eb, me nj\u00eb rreth prej 630 hapash. Nga ana e detit ishte \u00e7el\u00ebsi i gjirit t\u00eb Drinit, kurse nga ana e tok\u00ebs, kufi me vendin e turq\u00ebve.  I gjith\u00eb territori, jo m\u00eb i gjat\u00eb se 6 milje dhe m\u00eb i gj\u00ebr\u00eb se dy, numronte 2200 frym\u00eb me 450 burra arme. Krahin\u00eb e vog\u00ebl, por shum\u00eb pjellore, q\u00eb nxirte  drith\u00eb p\u00ebr gjasht\u00eb muajt e vitit p\u00ebr qytetin dhe p\u00ebr dy fshatrat e vetme q\u00eb i kishin mbetur. Prodhonte ver\u00ebra me sasi t\u00eb mjaftueshme p\u00ebr gjith\u00eb vitin, dhe nj\u00eb sasi vaji shum\u00eb t\u00eb zgjedhur, burime k\u00ebto ku q\u00ebndronte mb\u00ebshtetja e t\u00eb ardhurave t\u00eb ulqinak\u00ebve. Nga dogana e ver\u00ebs, nxirreshin 120 dukat\u00eb vjetore,t\u00eb caktuara p\u00ebr rrog\u00ebn e kontit. N\u00eb qytet, 1760 dukat\u00eb n\u00eb vit d\u00ebrgoheshin prej Venediku, p\u00ebr t\u00eb paguar 18 k\u00ebmb\u00ebsor t\u00eb caktuar p\u00ebr rojen e qytett n\u00ebn komand\u00ebn kapedan Onjibenit nga Padova; nj\u00eb k\u00ebshtjellar\u00eb n\u00eb K\u00ebshtjell\u00eb, dy bombardier dhe 24 martalloz, kreu i t\u00eb cil\u00ebve ishte Bardh Hoti. Si njer\u00ebz shum\u00eb t\u00eb egj\u00ebr, b\u00ebnin p\u00ebrleshje me nga nj\u00eb dukat n\u00eb muaj shpenzim\u2026 Sipas sindikut Diedo, Tivari, q\u00eb tani ishte qyteti i fundit i Dalmacis\u00eb, dikur\u00eb kishte qen\u00eb qyteti i Shqip\u00ebris\u00eb, sepse n\u00eb koh\u00ebn e lasht\u00eb, q\u00eb nga grykat e Kotorrit e tutje quhej Shqip\u00ebri dhe k\u00ebndej Dalmaci. Me nj\u00eb rreth prej gjysm\u00eb miljeje, i vendosur mbi brinj\u00ebn e nj\u00eb kodre t\u00eb lart\u00eb, Tivari kishte nj\u00eb pozicion shum\u00eb t\u00eb fort\u00eb, me nj\u00eb Bastion t\u00eb quajtur Gavodolla an\u00ebn e prendimit, por i pasigurt\u00eb n\u00eb munges\u00eb t\u00eb murit, sepse pa v\u00ebsht\u00ebrsi mund t\u00eb rrethohej prej armiqve. Nj\u00eb fush\u00eb t\u00eb k\u00ebndshme e pjellore, sa nxjerrte drith\u00eb p\u00ebr tre muaj n\u00eb vit, dhe aq shum\u00eb ver\u00eb, sa vet\u00ebm 2\/3 mjaftonte p\u00ebr p\u00ebrdorimin e tyre. Aty b\u00ebheshin 400 fu\u00e7i me vaj n\u00eb vit, q\u00eb e shit\u00ebshin n\u00ebp\u00ebr Serbi, n\u00eb Raguz\u00eb e n\u00eb Kastelnov\u00eb, bashk\u00eb me ver\u00ebn. Dhoma financiare nxirrte 1000 dukate n\u00eb vit, e po aq shpenzime kishte. Venediku d\u00ebrgonte 3072 dukate, p\u00ebr t\u00eb paguar 70 k\u00ebmb\u00ebsor, 50 n\u00eb kompanin e kapedanit Breshian Prosper Sala dhe 20 (n\u00eb kompanin) e Zuan Soave. N\u00eb k\u00ebshtjell\u00eb ishin 5 t\u00eb rroguar vendkalimi, dy bombardier\u00eb dhe 20 stratiot n\u00ebn (komand\u00ebn e) Dhimit\u00ebr Snatit\u2026[46]. Vaji i Ulqinit dhe i Tivarit ishte i njohur n\u00eb tregjet shqiptare[47]. Cil\u00ebsia e k\u00ebti vaji mbeti me r\u00ebnd\u00ebsi ekonomike p\u00ebr vendin deri n\u00eb koh\u00ebn e Rilindjes Komb\u00ebtare. N\u00eb vitin 1848 Shkodra eksportonte vajin e Ulqinit dhe t\u00eb Tivarit me \u00e7mim prej 6 grosh ok\u00ebn. N\u00eb k\u00ebt\u00eb vit u eksportuan n\u00eb Austri 92125 ok\u00eb dhe u p\u00ebrfituan 67.000 fr\u00ebnga[48].<\/p>\n\n\n\n

P\u00ebraf\u00ebrsisht, ngjajsh\u00ebm me Diedon, Ulqinin  e p\u00ebrshkruan edhe shkou i tij Gjon B. Xhulistiano, n\u00eb <\/em>Relacionin pas vitit 1551. Si qytet n\u00eb fundin e Dalmacis\u00eb dhe n\u00eb krye t\u00eb Shqip\u00ebris\u00eb ishte i nozulluar keq p\u00ebr t\u00eb gjitha gj\u00ebrat e nevojshme[49].<\/p>\n\n\n\n

N\u00eb vitin 1559, sindik\u00ebt Mikel Bon dhe Gaspare Erico (Erizzo), e p\u00ebrshkruajn Ulqinin me nj\u00eb rreth prej 662 hapash, t\u00eb mbuluar nga ana e tok\u00ebs me nj\u00eb k\u00ebshtjell\u00eb t\u00eb lasht\u00eb, me mure t\u00eb larta dhe t\u00eb vjetra, por i dob\u00ebt nga vendosja, sepse mund t\u00eb rrihej nga dy male q\u00eb kishte mbi kok\u00eb. Nga ana e detit shum\u00eb i fort\u00eb, sepse ishte i vendosur n\u00eb nj\u00eb vend t\u00eb ngritur, por nj\u00eb pjes\u00eb e mureve ishte n\u00eb rrezik t\u00eb rr\u00ebnohej. N\u00eb lindje t\u00eb qytetit, nj\u00eb ult\u00ebsir\u00eb ku arrinin anijet, por jo i sigurt\u00eb, nga er\u00ebrat jugprendimore. N\u00ebn vete, n\u00eb kuad\u00ebr t\u00eb Sinjoris\u00eb i kishin mbetur vet\u00ebm tri fshtara dhe krahina, me 5 milje gjat\u00ebsi dhe 2 gj\u00ebr\u00ebsi, nga 12 q\u00eb kishte m\u00eb par\u00eb. Prodhonte grur\u00eb p\u00ebr plot\u00ebsimin e nevojave shtatmujore, por ver\u00eb e vaj, kishte edhe p\u00ebr eksportim. Aty jetonin 1348 frym\u00eb, 336 t\u00eb aft\u00eb p\u00ebr luft\u00eb. Shumica e tyre ishin t\u00eb varf\u00ebr e merrehin me lundrim. N\u00eb tri fshatrat q\u00eb i kishin mbetur, kishte 595 frym\u00eb, 152 t\u00eb aft\u00eb p\u00ebr luft\u00eb\u2026<\/p>\n\n\n\n

Tivari, me nj\u00eb rreth prej 800 hapash, i vendosur n\u00eb brinj\u00ebn e nj\u00eb kodrine, mbi t\u00eb cil\u00ebn q\u00ebndronin malet. Muret i kishte t\u00eb lig\u00ebshta dhe t\u00eb vjetra. Nga ana e detit nj\u00eb fush\u00eb shum\u00eb e bukur, q\u00eb prodhonte grur\u00eb p\u00ebr gjasht\u00eb muaj, ver\u00ebra me shumic\u00eb dhe shum\u00eb t\u00eb zgjedhura (600 fu\u00e7i n\u00eb vit). Teritori i gjat\u00eb 12 milje dhe gjasht\u00eb i gj\u00ebr\u00eb, por jo i banuar si\u00e7 duhej, sepse n\u00eb t\u00eb kaluar\u00ebn, kur ishte kufi me territorin e Shkodr\u00ebs, kishte 70 fshatra nga t\u00eb cilat kisin mbetur vet\u00ebm kat\u00ebr. Qyteti me varosh kishin 1624 frym\u00eb me 440 veta t\u00eb aft\u00eb p\u00ebr luft\u00eb. Roja i qytetit ishte kapedani Nikoll\u00eb Tarsia, sh\u00ebrb\u00ebtor i mir\u00eb i kthjellt\u00ebsis\u00eb, me 25 k\u00ebmb\u00ebsor\u00eb, q\u00eb vuann nga vonesa e pagave.  Markoviqasit q\u00eb ishin shtetas turq, n\u00eb lindje, ishin 800 burra arme, nd\u00ebrsa p\u00ebr kryetar mbanin priftin Stefan, q\u00eb \u201cK\u00ebshilli i t\u00eb Dhjet\u00ebve\u201d e kishte d\u00ebbuar. N\u00eb kat\u00ebr fshatrat, duke numruar edhe Shpi\u00e7in, ishin 1387 frym\u00ebme 368 veta t\u00eb aft\u00eb p\u00ebr luft\u00eb[50].<\/p>\n\n\n\n

Relacioni anonim i vitit 1570, nj\u00ebjt\u00eb e p\u00ebrshkruan Tivarin n\u00eb fundin e Dalmacis\u00eb dhe Ulqinin fillimi i Shqip\u00ebris\u00eb. Sipas k\u00ebti relacioni, nga Tivari deri n\u00eb Istria (ve\u00e7 shqipes) flitej gjuha sllave dhe prej Ulqinit deri n\u00eb Vlor\u00eb e rrethe p\u00ebrdorej edhe gjuha greke. N\u00eb gjith\u00eb tok\u00ebn e Shqip\u00ebris\u00eb, vet\u00ebm Ulqini ishte i t\u00eb krishter\u00ebve (n\u00ebn Venedikun). Qyteti ishte i vendosur p\u00ebrmbi nj\u00eb shk\u00ebmb, pjes\u00ebrisht n\u00eb det\u00eb e pjes\u00ebrisht n\u00eb tok\u00eb\u2026 me nj\u00eb kalim t\u00eb ngusht\u00eb  dhe e gjith\u00eb pjesa tjeter e qytetit \u00ebsht\u00eb lart\u00eb mbi g\u00ebrxhe  t\u00eb pa arritshme nga t\u00eb cilat, njer\u00ebzit q\u00eb jan\u00eb br\u00ebnda mund t\u2019a bombardonin flot\u00ebn nga \u00e7do an\u00eb, pa u d\u00ebmtuar vet\u00eb\u2026  \u201cT\u00eb gjitha flotat turke q\u00eb n\u00eb dit\u00ebt tona kan\u00eb hyr\u00eb n\u00eb gjirin e Venedikut (Adriatik), i kan\u00eb kaluar pran\u00eb (Ulqinit) dhe n\u00eb hat\u00ebr t\u00eb Zotit gjithnj\u00eb mbahet n\u00ebn zotrimin e fort\u00eb t\u00eb kthjell\u00ebt\u2026<\/em>\u201d  Buna \u2013 thot\u00eb relatori \u2013 del prej liqenit q\u00eb quhet i Shkodr\u00ebs, me nj\u00eb rrug\u00eb vet\u00ebm prej 24 milesh (derdhet) n\u00eb det\u00eb. Gryka e k\u00ebti lumi \u00ebsht\u00eb nd\u00ebrmjet Ulqinit dhe Lezh\u00ebs. Prej qytetit t\u00eb Ulqinit \u00ebsht\u00eb larg vet\u00ebm 12 milje. Ka gryk\u00ebn (e thell\u00eb) gjasht\u00eb, shtat\u00eb, tet\u00eb k\u00ebmb\u00eb uj\u00eb dhe sidomos ver\u00ebs dhe shtrati i k\u00ebti lumi \u00ebsht\u00eb shum\u00eb i thell\u00eb, n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb q\u00eb hyjn\u00eb aty anije t\u00eb m\u00ebdha, dhe n\u00eb t\u00eb kaluar\u00ebn  galerat venedike shkonin pran\u00eb Shkodr\u00ebs te nj\u00eb fshat q\u00eb quhej Shirq, sepse prej andej deri n\u00eb Shkod\u00ebr ujrat e k\u00ebti lumi q\u00eb ndahen n\u00eb shum\u00eb rrjella jan\u00eb t\u00eb cek\u00ebta dhe aty shkohet vet\u00ebm me lundra t\u00eb b\u00ebra prej nj\u00eb druri, apo me barka q\u00eb duan uj\u00eb pak. Ky vend q\u00eb shtrihet prej Ulqinit deri n\u00eb Shkod\u00ebr \u2013 dhe k\u00ebto dy vende jan\u00eb larg nga nj\u00ebri tjetri vet\u00ebm 24 milje, \u00ebsht\u00eb nj\u00eb vend jashtzakonisht i bukur dhe pjellor p\u00ebr \u00e7do gj\u00eb. Dhe b\u00ebn sasi t\u00eb madhe gruri e meli, jo vet\u00ebm p\u00ebr (nevojat) e vendit, por (drith\u00ebrat) nxirren jasht me an\u00eb t\u00eb detit, me nj\u00eb num\u00ebr t\u00eb madh starash, megjith\u00ebq\u00eb kjo b\u00ebhet fshehurazi dhe kund\u00ebr vullnetit t\u00eb turq\u00ebve\u2026[51].<\/p>\n\n\n\n

Bun\u00eb, Buna; n\u00eb koh\u00ebt e lashta njihej me emrin Barbana. K\u00ebshtu p\u00ebrshembull Tit Livi (ab urbe condita XLIV, 31, 3), kur flet p\u00ebr Shkodr\u00ebn thot\u00eb se \u201crrethohet prej dy lumenjsh, prej Klausalit (Kirit) q\u00eb rrjedh nga ana lindore prej qytetit dhe n\u00eb prendim prej Barbana-s, lum q\u00eb buron nga Liqeni Labeat\u201d[52]. Vet\u00ebm n\u00eb shekullin XV-t\u00eb (1406), d\u00ebshmohet n\u00eb trajt\u00ebn Buen-a[53], trajt\u00eb kjo q\u00eb del edhe te Bogdani[54]: \u201c\u2026qi e ndiqn\u00eb gjith\u00eb nat\u00ebn\u00eb mb\u2019ur\u00eb t\u00eb Buen\u00ebs\u00eb e t\u00eb Drinazit<\/em>\u2026\u201d<\/p>\n\n\n\n

Studjuesi Kroat Kati\u00e7iq, emrin e Buen\u00ebs (nga Barbana) e rendit midis atyre toponimeve t\u00eb lashta t\u00eb Shqip\u00ebris\u00eb q\u00eb n\u00eb krahasim me  trajtat e vjetra  t\u00eb dokumentuara  mund t\u00eb spjegohen  \u201cvet\u00eb me dor\u00ebshkrimet ting\u00ebllore t\u00eb shqipes\u201d[55]. Gjithsesi emri Buena<\/em>  nuk spjegohet dot me nd\u00ebrmjet\u00ebsin e sllavishtes Bojana <\/em>si\u00e7 b\u00ebn p\u00ebrshembull Popoviqi, vet\u00ebm n\u00ebse dhunohen rrethanat gjuh\u00ebsore  t\u00eb s\u00ebrbokroatishtes[56], q\u00eb do t\u00eb parakuptonte r\u00ebnijen  e \u201cj\u201d dhe krijimin e togut zanor\u00eb  \u201coa\u201d  t\u00eb cil\u00ebn gj\u00eb e kund\u00ebrshton Jokli duke shtuar se ka shum\u00eb mund\u00ebsi q\u00eb edhe fjala Bojana<\/em> ta ket\u00eb prejardhjen nga Barbana<\/em>.  Jokli thot\u00eb se trajta e sotme Bun\u00eb<\/em>, Buen\u00eb<\/em>, Bun<\/em> \u2013 \u00ebsht\u00eb p\u00ebrfituar benda shqipes n\u00ebp\u00ebrmjet  disa zhvillimesh  fonetike nga Barbana<\/em> e koh\u00ebs s\u00eb lasht\u00eb permes evolocionit: Barbana ~ Bau(a)na ~ Baunna ~ Buen\u00eb ~ Bun(\u00eb)[57]<\/strong><\/em>. \u00c7abej, duke u larguar nga mendimi i Joklit, v\u00eb n\u00eb dukje se emri i k\u00ebti lumi e ka burimin tek emri i p\u00ebrgjithsh\u00ebm Buen<\/em> ~ \u201cV\u00ebshtrim ujrash\u201d. Cabej v\u00ebshtron: \u201cN\u00eb k\u00ebt\u00eb \u00e7\u00ebshtje \u00e7on pesh\u00eb fakti i pa v\u00ebn\u00eb re gjer m\u00eb sot, q\u00eb n\u00eb gjuh\u00ebn shqipe, pran\u00eb emrit t\u00eb lumit (n\u00eb nj\u00eb k\u00ebng\u00eb popullore t\u00eb Kraj\u00ebs: \u201cC\u2019i ra mjegulla Bujens)  rron edhe apelativi p\u00ebrkat\u00ebs\u2026 duke patur para qysh\u00eb karakterin e k\u00ebti lumi i cili v\u00ebrshon  dhe p\u00ebrmbyt\u00eb gjith\u00eb viset p\u00ebr rreth goj\u00ebs s\u00eb tij\u2026\u201d[58].<\/p>\n\n\n\n

Ura mbi Bun\u00ebishte nyja q\u00eb lidhte Shkodr\u00ebn me pjes\u00ebn tjet\u00ebr t\u00eb bot\u00ebs. Nuk dihet me sakt\u00ebsi se kur \u00ebsht\u00eb nd\u00ebrtue, as vendi ku u nd\u00ebrtue e para ur\u00eb mbi lumin Bun\u00eb. Si\u00e7 shihet n\u00eb vet\u00eb dokumentin, \u201cOtoman\u00ebt p\u00ebr ta shtrim\u00eb sundimin edhe n\u00eb bregun e djatht\u00eb t\u00eb lumit Bun\u00eb, Bali Vojvoda mblodhi 4000 mysliman\u00eb e kristian\u00eb dhe p\u00ebrgatiti nj\u00eb numur t\u00eb madh trupash p\u00ebr t\u00eb nd\u00ebrtue k\u00ebt\u00eb ur\u00eb. Po n\u00eb k\u00ebto rrethana qe sheshue edhe rruga prej Shkodre drejt Ulqinit e Tivarit, n\u00eb marr\u00ebveshje me markoviqasit<\/em>\u201c. Megjith\u00ebse k\u00ebtu nuk caktohet vendi se ku ishte e nd\u00ebrtueme ura, nga studimi yn\u00eb rezulton se ura n\u00eb fjal\u00eb t\u00eb ket\u00eb qen\u00eb te Suka<\/em> p\u00ebrball\u00eb Fabrik\u00ebs s\u00eb Portland \u00c7imentos<\/em>. S\u00eb pari nga trajtesa e sip\u00ebrme e dokumentit, n\u00ebnkuptohet se, mbasi me k\u00ebt\u00eb rast qe sheshue edhe rruga Ulqin-Tivar, e cila n\u00eb at\u00eb epok\u00eb ishte nj\u00eb arterie e trafikut q\u00eb e lidhte me Shkodr\u00ebn, edhe Ura e Bun\u00ebs duhej t\u00eb ishte nd\u00ebrtue aty. Historia turke tue p\u00ebrshkrue luft\u00ebn turko-venete t\u00eb vitit 1474 kund\u00ebr Shkodr\u00ebs, nd\u00ebr tjera shkruen: \u201cM\u00eb 1474 Sulejman Pasha n\u00eb krye t\u00eb nj\u00eb ushtrie e nisur p\u00ebr n\u00eb Shkod\u00ebr kund\u00ebr venecian\u00ebve. M\u00eb at\u00eb 17 maj pararojet e asaj ushtrie duken p\u00ebrball\u00eb Shkodre. 18 cop\u00eb anije lufte veneciane kan\u00eb l\u00ebshue hekur n\u00eb ujnat e Bun\u00ebs dhe t\u00eb liqenit. Nj\u00eb filo tjet\u00ebr anijesh kishte zan\u00eb vend n\u00eb Liqenin e Shasit dhe n\u00eb Shirq. Ushtria osmane kurdisi shtabin ushtarak nd\u00ebr dy an\u00eb t\u00eb lumit Bun\u00eb. Mbi k\u00ebt\u00eb lum\u00eb ushtria nd\u00ebrtoi nj\u00eb ur\u00eb\u201d<\/em>. Sasia e ujit n\u00eb lumin Bun\u00eb ishte m\u00eb e pak\u00ebt, kishte uj\u00eb vet\u00ebm sa mund t\u00eb lundronin anijet e luft\u00ebs.  N\u00eb vitin 1899 Ura e Bun\u00ebs \u00ebsht\u00eb rind\u00ebrtue me inisiativ\u00ebn e Qazim Pash\u00ebs \u2013 guvernator i Shkodr\u00ebs. Me rastin e inaugurimit \u2026 piramid\u00eb rezervohet n\u00eb oborrin e Muzeut t\u00eb Rrethit. Mbishkrimi i gurit i kushtohej Qazim Pash\u00ebs, i cili pat vullnetin e mir\u00eb p\u00ebr k\u00ebt\u00eb riparim t\u00eb ur\u00ebs, ai bashk\u00ebpunoi me kryetarin e bashkis\u00eb, Bejtashag Kazazin, dhe me inxhinierin Ali bej, si dhe me shefin e kabinetit t\u00eb valiut t\u00eb quejtunin Haki.  Ura e Bun\u00ebs mbas daljes s\u00eb turq\u00ebve prej Shkodre, dy her\u00eb p\u00ebsoi nd\u00ebprerje: e para kur ushtria austro-hungareze po b\u00ebhej gadi p\u00ebr t\u00eb lirue qytetin, e ndjekun nga ushtria aleate n\u00eb vitin 1919, e minoi ur\u00ebn tue e shkat\u00ebrrue pjes\u00ebrisht. T\u00eb dyt\u00ebn her\u00eb q\u00eb u minue nga nazist\u00ebt gjermane n\u00eb vitin 1944, kur ata ishin due u largue nga Shkodra[59].<\/p>\n\n\n\n

N\u00eb p\u00ebrshkrimin e Ulqinit, nj\u00eb autor i panjohur, t\u00eb shkruar diku para vitit 1571, thot\u00eb:: \u201cUlqini (Dulcigno Citta) \u00ebsht\u00eb i nd\u00ebrtuar mbi nj\u00eb kep, rrethuar me mure ashtu si\u00e7 e k\u00ebrkon pozita, mbi nj\u00eb shk\u00ebmb t\u00eb gjall\u00eb, i cili me honet e tjera krijon siguri, p\u00ebr vet\u00eb k\u00ebshtjellen e qytetin. N\u00eb pjes\u00ebn m\u00eb t\u00eb ul\u00ebt t\u00eb qytetit gjendet pyrgu i Sh\u00ebn M\u00ebris\u00eb \u2013 vend shum\u00eb i fort\u00eb, dhe Sh\u00ebn Deda (San Domenico) duke p\u00ebrfunduar mbi det\u00eb n\u00eb nj\u00eb vend t\u00eb pa afruesh\u00ebm\u2026Ka r\u00ebnd\u00ebsi shum\u00eb t\u00eb madhe e t\u00eb \u00e7mueshme p\u00ebr zot\u00ebrimin e Shqip\u00ebris\u00eb e cila \u00ebsht\u00eb ende e banuar prej atyre popujve t\u00eb vjet\u00ebr e ende e pan\u00ebnshtruar mir\u00eb, q\u00eb nuk u bind\u00ebn turq\u00ebve (osman\u00ebve) deri n\u00eb dit\u00ebn e sotit.., Qyteti ka 30 zjarre me m\u00eb shum\u00eb se 1600 banor\u00eb dhe n\u00eb mesin e tyre 300 burra t\u00eb zot p\u00ebr arm\u00eb. Banor\u00ebt e tij jan\u00eb ndar\u00eb n\u00eb bujar\u00eb, qytetar\u00eb e pun\u00ebtor\u00eb. Dy shtresat e para duke qen\u00eb s\u00eb bashku ushtrojn\u00eb nj\u00ebsoj ato pak\u00ebz zyre q\u00eb i kan\u00eb, p\u00ebrve\u00e7 pleq\u00ebris\u00eb e cila \u00ebsht\u00eb e rezervuar p\u00ebr bujar\u00ebt. Shtresa e tret\u00eb jeton duke punuar tokat, me mbjelljen e arave dhe me kultivimin e vreshtave dhe ullishtave. Banor\u00ebt (e Ulqinit) kan\u00eb zakone barbare, flasin gjuh\u00ebn shqipe q\u00eb ndryshon krejt\u00ebsiset nga ajo e Dalmacis\u00eb, por jan\u00eb p\u00ebr t\u2019u \u00e7muar p\u00ebr besnik\u00ebrin\u00eb e madhe ndaj princit t\u00eb vet. N\u00eb mesin e tyre nuk ekzistojn\u00eb persekutime (ndjekje) ekstreme e urrejtje t\u00eb br\u00ebndshme, por megjithat\u00eb zemrohen shum\u00eb shpejt e jan\u00eb t\u00eb z\u00ebsh\u00ebm kur flasin n\u00ebp\u00ebr sheshe<\/em>\u2026[60]. Dokumenti b\u00ebn fjal\u00eb edhe m\u00eb gj\u00ebr\u00ebsisht, p\u00ebr munges\u00ebn e mullinjve ne Ulqin, si shkak t\u00eb vuajtjes s\u00eb banor\u00ebve p\u00ebr buk\u00eb. Aty p\u00ebrmenden edhe disa familje t\u00eb ardhura nga Shkodra, Lezha e Durr\u00ebsi (Bruni, Palmaleta, Bruti) q\u00eb merreshin me treg\u00ebti. Thot\u00eb gjithashtu se banor\u00ebt e Ulqinit nuk i duan t\u00eb huajt e i shikojn\u00eb me sy t\u00eb keq, duke e lidhur k\u00ebt\u00eb me legjenden mbi Jasonin e Mede\u00ebn, p\u00ebrkat\u00ebsisht me themeluesit kolkidas t\u00eb cil\u00ebt duke i ndjekur k\u00ebta t\u00eb fundit p\u00ebr t\u2019u hakmarr\u00eb p\u00ebr padrejt\u00ebsi, u ndal\u00ebn k\u00ebtu dhe themeluan k\u00ebt\u00eb qytet. Duke mbetur plot zemrim e m\u00ebri urrenin jo vet\u00ebm Jasonin e argonaut\u00ebt, por edhe gjith\u00eb t\u00eb huajt. Pamvar\u00ebsisht se sa e njihte autori Ulqinin dhe historin\u00eb e k\u00ebti qyteti, dokumenti ka r\u00ebnd\u00ebsi t\u00eb madhe historike.<\/p>\n\n\n\n

Po n\u00eb k\u00ebt\u00eb koh\u00eb, p\u00ebr Ulqinin kemi edhe nj\u00eb p\u00ebrshkrim tjeter t\u00eb ngjajsh\u00ebm, por pak m\u00eb t\u00eb gj\u00ebr\u00eb, gjithashtu nga nj\u00eb autor i panjohur. Ky e p\u00ebrshkruan Ulqinin t\u00eb nd\u00ebrtuar mbi nj\u00eb kod\u00ebr t\u00eb shk\u00ebputur nga kodrinat e tjera q\u00eb kishte p\u00ebr-rreth, me dy pjes\u00eb t\u00eb saj, q\u00eb futej n\u00eb det\u00eb duke e l\u00ebn\u00eb pjes\u00ebn e tret\u00eb n\u00eb stere. Ishte i rrethuar me mure, aq sa i duheshin, sepse si nj\u00eb shk\u00ebmb deti, mbi nj\u00eb gur\u00eb t\u00eb gjall\u00eb, bashk\u00eb me shk\u00ebmbinj t\u00eb tjer\u00eb, e siguronte veten. Nga verilindja, k\u00ebshtjella q\u00ebndronte p\u00ebrball\u00eb kodrave, q\u00eb nga krahu i tok\u00ebs u rrinte p\u00ebrball\u00eb kodrave tjera t\u00eb af\u00ebrta, duke patur p\u00ebrmbrapa qyetetin q\u00eb e mbronin ato kodra. Nd\u00ebrmjet k\u00ebtyre (kodrave) dhe k\u00ebshtjell\u00ebs, futej nj\u00eb lugin\u00eb e ul\u00ebt\u2026 P\u00ebr Venedikun ishte nj\u00eb qytet me r\u00ebnd\u00ebsi t\u00eb madhe, sepse p\u00ebrmes Ulqinit, ushqime t\u00eb m\u00ebdha nxirreshin nga Shqip\u00ebria p\u00ebr Venedik, q\u00eb mund t\u00eb quhej nj\u00eb hambar\u00eb i begatsh\u00ebm i Republik\u00ebs\u2026  Me nj\u00eb klim\u00eb mesdhetare kishte aj\u00ebr shum\u00eb t\u00eb but\u00eb\u2026 Rrethas matej me 622 hapa, ku kishte 300 zjarre me 1600 frym\u00eb. Nd\u00ebr to 300 burra \u2013 arme. Prej aty nxirreshin 1000 e m\u00eb shum\u00eb voza ver\u00eb n\u00eb vit, q\u00eb mjaftonte p\u00ebr vet\u00eb qytetin dhe rrethin e tij. Por, meq\u00eb nuk kishte mullinj, qyteti vuante shum\u00eb p\u00ebr buk\u00eb. (Banor\u00ebt) me zakone t\u00eb huaja, flisnin gjuh\u00ebn shqipe, krejt t\u00eb ndryshme prej asaj t\u00eb Dalmacis\u00eb, por t\u00eb denj\u00eb p\u00ebr tu lavd\u00ebruar, pa  grindje midis tyre as pa m\u00ebrira t\u00eb brendshme, por t\u00eb gatsh\u00ebm p\u00ebr t\u2019u hidh\u00ebruar pazarit me fjal\u00eb. Nuk i donin t\u00eb huajt, bile kund\u00ebr t\u00eb gjith\u00ebve mbanin q\u00ebndrim p\u00ebrbuz\u00ebs, q\u00eb thuhej se buronte nga grabitja e Medes\u00eb, sepse zbrisnin prej Absirtit dhe Kolilidit t\u00eb cil\u00ebt, duke ndjekut Jazonin dhe Meden\u00eb p\u00ebr t\u2019u hakmarr\u00eb p\u00ebr turpin q\u00eb ishte b\u00ebr\u00eb, q\u00ebndruan k\u00ebtu dhe themeluan k\u00ebt qytet ku zun\u00eb vend t\u00eb mbushur me inat\u00eb e furi\u2026 N\u00eb Kish\u00ebn episkopale t\u00eb Ulqinit, ishte nj\u00eb ikon shum\u00eb e devotshme e Sh\u00ebn M\u00ebris\u00eb s\u00eb virgj\u00ebr q\u00eb paraqiste ngritjen e saj n\u00eb qiell, e cila thuhej se ishte nj\u00eb prej atyre q\u00eb b\u00ebri Sh\u00ebn Lluka ungjilltar me dor\u00ebn e vet \u2026 pastaj e stolisur me xhevahire kaq shum\u00eb t\u00eb pasura sa mund t\u00eb barabitet me m\u00eb t\u00eb devotshmet, me m\u00eb t\u00eb bukurat dhe me m\u00eb t\u00eb pasurat ikona q\u00eb mund t\u00eb kishte n\u00eb cilindo qytet fisnik dhe me fam\u00eb. Qyteti me nj\u00eb varosh 50 sht\u00ebpish\u00eb jasht vendbanimit t\u00eb vet, kishte dy fshatra, nj\u00ebrin n\u00eb Bratic\u00eb q\u00eb \u00ebsht\u00eb nga veriu dhe fillonte te Markoviqasit, e tjetri nga jugu \u2013 Biran, nga jugu, i vendosur n\u00eb breg t\u00eb detit, shum\u00eb i begatsh\u00ebm prej natyre, me burime shum\u00eb t\u00eb fresk\u00ebta e t\u00eb kulluara, kullota er\u00ebk\u00ebndshme, pyje t\u00eb dendura dhe liqenin me uj\u00eb t\u00eb \u00ebmb\u00ebl\u2026 N\u00eb k\u00ebto dy fshatra dhe n\u00eb varosh, ishin 600 banor\u00eb, me 150 burra arme\u2026<\/p>\n\n\n\n

Relatori p\u00ebrmend Bun\u00ebn, 12 milje larg nga Ulqini, me thell\u00ebsi prej 6 deri n\u00eb 9 k\u00ebmb\u00eb, me gjat\u00ebsi 18 milje deri n\u00eb skelen e Shirqit, dhe me 6 milje t\u00eb tjera deri n\u00eb Shkod\u00ebr, ku fillon lumi prej Liqenit (t\u00eb Shkodr\u00ebs) i gjat\u00eb 60 milje, dhe i gj\u00ebr\u00eb 18, me fam\u00eb p\u00ebr shkak t\u00eb peshkut q\u00eb posedonte. Tutje \u2013 thot\u00eb relatori: \u201c(Nga Kruja) duke u sjedhur drejt veriut, shihet Lezha, krahina e Shkodr\u00ebs, qyteti i Ulqinit q\u00eb zbret n\u00eb det\u00eb p\u00ebrbadh\u00eb Kraj\u00ebs, shihet mali p\u00ebrmbi Tivar dhe ai i Kotorrit. P\u00ebrsa i p\u00ebrket, pastaj detit q\u00eb hetohet dhe q\u00eb shihet i shtrir\u00eb p\u00ebr s\u00eb gjati deri n\u00eb fundin e ti\u2026 N\u00eb at\u00eb krahin\u00eb (t\u00eb Ulqinit) ka qen\u00eb nj\u00eb qytet shum\u00eb i lasht\u00eb i quajtur Shas. Edhe sot shihen, 15 milje larg prej Ulqinit, gjurm\u00ebt dhe themelet e 360 kishave e kish\u00ebzave t\u00eb k\u00ebti qyteti, i cili qe strehimi i par\u00eb i t\u00eb d\u00ebbuar\u00ebs Medea, pas vdekjes s\u00eb sh\u00ebmtuar q\u00eb u shkaktoi f\u00ebmij\u00ebve t\u00eb vet. Pran\u00eb k\u00ebti qyteti ka liqene, shpella, burime t\u00eb kripura dhe \u00ebsht\u00eb mali i Lisnj\u00ebs shum\u00eb i ashp\u00ebr, i mbushur me bar\u00ebra t\u00eb farmakosura dhe me banesa grash\u00eb (femrash) magjistare. (Esht\u00eb) muri i k\u00ebti (qyteti) me port\u00ebn ku duke luftuar trim\u00ebrisht kund\u00ebr pompejasve, vdiq nj\u00eb kapedan i madh i Cezarit. (Muret) jan\u00eb edhe sot q\u00eb t\u00eb gjitha t\u00eb plota dhe, ajo q\u00eb \u00ebsht\u00eb m\u00eb e \u00e7uditshme \u00ebsht\u00eb se, hendeku nuk \u00ebsht\u00eb mbushur ende dhe kaq shum\u00eb uj\u00ebra p\u00ebrrenjsh dhe\u2026 tash sa koh\u00eb nuk kan\u00eb mundur ta mbushin me dhe..<\/em>[61].<\/p>\n\n\n\n

Legjenda e themelimit t\u00eb Ulqinit prej Kolk\u00ebve \u00ebsht\u00eb e lasht\u00eb. Shkrimtari romak Plini[62] thot\u00eb: \u201c\u2026Ulqini, m\u00eb par\u00eb i quajtur Kolkin, sepse u themelua prej kolk\u00ebve<\/em>\u201d. Sipas nj\u00eb hipoteze, emri m\u00eb i hersh\u00ebm Colchinium<\/em> ka t\u00eb b\u00ebj\u00eb me kolk\u00ebt<\/em> apo kolh\u00ebt<\/em> nga Azia si themelues t\u00eb k\u00ebti qyteti n\u00eb mb\u00ebshtetje t\u00eb t\u00eb dh\u00ebnave mbi poetin helen Apolonin nga Rodosi, i cili kur k\u00ebndon p\u00ebr argonaut\u00ebt thot\u00eb se Kolk\u00ebt jan\u00eb vendosur n\u00eb trevat ilire. Mir\u00ebpo, kolk\u00ebt ishin edhe nj\u00eb fis ilir, p\u00ebr t\u00eb cil\u00ebt Plini i vjet\u00ebr thot\u00eb se kishin themeluar qytetin Orik<\/em>. Tit Livi qytetin e p\u00ebrmend si Olcinium<\/em> kurse banor\u00ebt Olciniatas<\/em>. Udh\u00ebp\u00ebrshkruesi i famsh\u00ebm arab El Idrisi (shek.XII) banor\u00ebt e Ulqinit i quante Labiqis.<\/em> Klaud Ptolomeu n\u00eb: \u201cGeographia\u201d (lib.II, 16,3)<\/em> Ulqinin  e quan Ulkinion<\/em>. Kalor\u00ebsi gjerman Arnold fon Harf-i n\u00eb vitin 1496 shkruante per Ulqinin kur e kishte vizituar dhe e quante Dulcina. <\/em>Gjat\u00eb mesjet\u00ebs, si\u00e7 dihet, emrin e Ulqinit e takojm\u00eb si: Licinium<\/em> (v.746), Ulcinium <\/em>(1022), Dulcinium <\/em>(1288), Dulcignum<\/em>, etj[63]. Emrat e Ulqinit q\u00eb duken n\u00eb k\u00ebt\u00eb dokument nuk hasen gjetiu. Car Konstandin Porfirogeni n\u00eb vitin 734 e p\u00ebrmend si Helcynio<\/em>. N\u00eb shekullin XI p\u00ebrmendet si Ulcini<\/em>, Ulcignum<\/em> dhe Dulcignum<\/em> n\u00eb vitin 1089, kurse n\u00eb vitin 1216 p\u00ebrmendet si Lcinj dhe Ocinj[64].<\/p>\n\n\n\n

Tek Plini Plak, n\u00eb \u201cNatyralis Historie\u201d Ulqinin antik e takojm\u00eb me emrin Olcinium, por p\u00ebrmend\u00eb se m\u00eb par\u00eb \u00ebsht\u00eb quajtur Colchinium. Tit Livi e p\u00ebrmend\u00eb si Olcinium. Ulqini mesjetar p\u00ebrmendet si Cleninium, Dulcinium, Dulcignum, Olchinium, Licinium[65]. Dor\u00ebshkrimi i nj\u00eb autori t\u00eb panjohur (para vitit 1571) e p\u00ebrmend\u00eb si Coleninium, Collellium dhe Colesis[66]. N\u00eb gravurat e shekullit XVI-XVII p\u00ebrmendet me emrin Dulcigno dhe Dolcigno. Porfirogenti e p\u00ebrmend me emrin Helcynio[67]. Sa i p\u00ebrket banor\u00ebve, t\u00eb dh\u00ebnat arkeologjike dokumentojn\u00eb se n\u00eb Ulqin me rrethina jetonte fisi ilir i labeat\u00ebve. Udh\u00ebp\u00ebrshkruesi arab El-Idrisi ka mesi i shekullit XII, banor\u00ebt e Ulqinit i quante (Dulugina) Labiqis[68]. Tit Livi i quan Olciniatitas[69], ishte historiani me i rendesishem e kohes se Augustit. Autor i historise se Rom\u00ebs nga themelimi i qytetit. I ka kushtuar ne kete veper nje rendesi te madhe luftrave iliro-romake.<\/p>\n\n\n\n

Pas vitit 1577, nj\u00eb relacion tjeter p\u00ebrshkruan qytetin e Tivarit, <\/em>t\u00eb vendosur n\u00eb Epir, kat\u00ebr milje prej detit,  kryepeshkopat\u00eb dhe Primat i Serbis\u00eb, larg prej Shkodr\u00ebs 50 milje[70].<\/p>\n\n\n\n

N\u00eb vitin 1575\/1576, ambasadori venedikas Jak Soranco mbasi b\u00ebri nj\u00eb udh\u00ebtim n\u00ebp\u00ebr Shqip\u00ebri, sh\u00ebnoi nj\u00eb relacion n\u00eb t\u00eb cil\u00ebn p\u00ebrshkruan mal\u00ebsor\u00ebt zadrimor\u00eb. \u201cK\u00ebta burra \u2013 shkruan ai \u2013 ishin t\u00eb zeshk\u00ebt, me kok\u00ebn e mjekrr\u00ebn e rruar, me p\u00ebrjashtim t\u00eb musteqeve. K\u00ebmish\u00ebn e kishin t\u00eb zez\u00eb (t\u00eb papast\u00ebr H.M) ishin t\u00eb veshur shum\u00eb keq dhe dukeshin se po dilnin nga ferri i tyre. Ishin t\u00eb egj\u00ebr e t\u00eb hatash\u00ebm p\u00ebr t\u2019u par\u00eb. Harqet i kishin prej druri dhe harqet (i mbanin) pran\u00eb shpatave t\u00eb ndryshkura me mille (k\u00ebllefe) t\u00eb drunjta. N\u00eb kok\u00eb mbanin  nj\u00eb k\u00ebsul\u00eb (qeleshe) si nj\u00eb berret t\u00eb kuq (nga papast\u00ebrtia H.M) krejt i yndyrosur dhe i sh\u00ebmtuar.  (K\u00ebta njer\u00ebz) duke zbritur prej maleve l\u00ebshonin t\u00eb tilla britma q\u00eb jo z\u00ebra njer\u00ebzish, por na dukej se po d\u00ebgjonim dema duke p\u00ebllitur. Grat\u00eb t\u00eb zeza t\u00eb forta e t\u00eb sh\u00ebndosha  (t\u00eb gjalla) m\u00eb shum\u00eb se burrat, mbanin nga tre rreshta asprash n\u00eb gush\u00eb dhe nd\u00ebr m\u00ebng\u00eb. K\u00ebto aspra ishin  (me vler\u00eb) 60 p\u00ebr nj\u00eb zekin, sepse jan\u00eb monedha argjendi. K\u00ebto gra na sillnin ushqimin  aty ku vendoseshim me \u00e7adrat (shatorret) tona dhe dukej si nj\u00eb treg (pazar), kaq shum\u00eb gra vinin aty. Ato ishin t\u00eb krishtera[71].<\/p>\n\n\n\n

Tivari, n\u00eb dokumentet e shkruara historike p\u00ebrmendet s\u00eb pari her\u00eb n\u00eb shekullin IX-t\u00eb. Esht\u00eb njohur me shum\u00eb emra: Antibareos, Antibaris, Antibarum, Tivari, Antivari, Bar, <\/em>etj. Ka gjasa q\u00eb themelet e qytetit t\u2019i ken\u00eb v\u00ebn\u00eb bizantin\u00ebt, madje synohet q\u00eb po n\u00eb ato themele t\u00eb ket\u00eb qen\u00eb edhe k\u00ebshtjell\u00eb romake. Gjat\u00eb periudhave t\u00eb her\u00ebshme hsitorike, Tivarin e kan\u00eb p\u00ebrshkuar mbret\u00ebr e qeveri t\u00eb shum\u00ebta. N\u00eb fundin e shekullit X-t\u00eb dhe n\u00eb gjysm\u00ebn e par\u00eb t\u00eb shekullit XI-t\u00eb, ka qen\u00eb n\u00ebn qeverisjen bizantine. Kurse, prej vitit 1042, bie n\u00ebn qeverisjen Dukleane t\u00eb mbretit Mihailo, q\u00eb n\u00eb vitin 1077 fitoi kuror\u00ebn mbret\u00ebrore[72]. Pak m\u00eb von\u00eb, mbreti Bodin Ipeshkvin\u00eb Dukleane t\u00eb Tivarit, e ngriti n\u00eb rangun e Arqipeshkvis\u00eb..<\/p>\n\n\n\n

Nd\u00ebrmjet vitit 1166 dhe 1183, s\u00ebrish kthehen bizantin\u00ebt, kurse prej vitit 1183 e deri n\u00eb vitet e gjasht\u00ebdhjeta t\u00eb shekullit XIV-t\u00eb, kur kalon n\u00eb duart e Balshajve, Tivari hynte n\u00eb p\u00ebrb\u00ebrjen e shetit t\u00eb Nemanjiq\u00ebve. Gjat\u00eb gjysm\u00ebs s\u00eb par\u00eb t\u00eb shekullin XV-t\u00eb, ka ndrruar shum\u00eb sundues, deriq\u00eb n\u00eb vititn 1443[73], prej Stefan Vuk\u00e7icit e marrin Venedikasit. N\u00eb vititn 1465, Tivari bie n\u00eb njer\u00ebzit e Ivan Crnojeviqit, q\u00eb vran\u00eb eprorin venedikas[74]. Faza e fundit e qeversisjes venedike, hyn\u00eb n\u00eb koh\u00ebn kur osman\u00ebt marrin Shkodr\u00ebn m\u00eb 1478, deriq\u00eb edhe vet\u00eb qyteti i Tivarit bie n\u00ebn sundimin e tyre, n\u00eb ver\u00ebn e vitit 1571[75].<\/p>\n\n\n\n

Nga Gjansone[76], Tivari p\u00ebrshkruhet se e ka marr\u00eb em\u00ebrtikmin \u201cAtivar\u201d nga vet\u00eb fakti se gjendet p\u00ebrball\u00eb fortes\u00ebs s\u00eb Barit, n\u00eb bregdetin e Mbret\u00ebris\u00eb s\u00eb Napolit. Esht\u00eb pra Tivari p\u00ebrball\u00eb Barit t\u00eb Puljes, i vendosur buz\u00eb Adriatikut n\u00eb nj\u00eb mal t\u00eb rrethuar me ullishta  dhe ka br\u00ebnda mureve 500 zjarre. Territori i tij \u00ebsht\u00eb malor\u00eb dhe i v\u00ebshtir\u00eb prandaj tivarasit jetojn\u00eb p\u00ebrher\u00eb n\u00eb zi buke dhe nozullohen me drith\u00eb prej qytetit t\u00eb Shkodr\u00ebs duke e shk\u00ebmbyer me vajra[77].<\/p>\n\n\n\n

Johan Kotoviqi, n\u00eb p\u00ebrshkrimet e veta, n\u00eb fund t\u00eb shekullit XVI dhe n\u00eb fillim t\u00eb shekullit XVII-t\u00eb, e p\u00ebrmend Ulqini se ka qen\u00eb qytet i romak\u00ebve dhe quhej Kolkinium, prej Kolk\u00ebve\u2026 prej italik\u00ebve quhej Dol\u00e7injo\u2026 P\u00ebr Liqenin e Shkodr\u00ebs thot\u00eb se populli e quante \u201cLiqeni i Pensas<\/em>\u201d, nj\u00eb em\u00ebrtim i patakuar gjetiu, me rreth tet\u00ebdhjet\u00ebmij\u00eb hapash. Nd\u00ebrmjet Drinit e Bun\u00ebs, p\u00ebrshkruhet nj\u00eb fush\u00eb me kullota aq t\u00eb k\u00ebndhsme, sa ndonj\u00ebher\u00eb paraqitej nevoja p\u00ebr ti larguar bag\u00ebtin\u00eb q\u00eb t\u00eb mos ngordhin nga ushqimi i tep\u00ebrt[78].<\/p>\n\n\n\n

Gjeografia e Kluveriusit p\u00ebr vendet dhe popullsit\u00eb, (Shekulli XVI-XVII) e p\u00ebrmend Ulqinin si <\/em>Olkinium, Olcinium apo Ulcinium. Pasi p\u00ebrmend Shkodr\u00ebn me lumin e Bun\u00ebs e t\u00eb Drinit, thot\u00eb se \u201cterritorin nd\u00ebrmjet Liqenit (t\u00eb Shkodtr\u00ebs) e detit, populli e quan Kraja, dmth. krahina e Shasit, dhe kjo \u00ebsht\u00eb mb\u00ebrthyer n\u00eb male..<\/em>[79].<\/p>\n\n\n\n

Shasi \u00ebsht\u00eb vendbanim antik, af\u00ebrsisht 22 km larg qytetit t\u00eb Ulqinit. Ngritet mbi malin e katundit Omonim  n\u00eb nj\u00eb lart\u00ebsi mbidetare prej rreth 6o-7o m dhe \u00ebsht\u00eb i p\u00ebrb\u00ebr\u00eb, kryesisht, prej shk\u00ebmbinjve gelqeror\u00eb. N\u00eb periudh\u00ebn antike k\u00ebtupari ka kaluar rruga e lasht\u00eb q\u00eb lidhte Ulqinin me Shkodr\u00ebn (Ulcinium \u2013 Scodra). N\u00eb litratur\u00eb ndeshet me emra t\u00eb ndrysh\u00ebm, si: Suatio, Sua\u00e7o, Sovacci, Svacio, Sca\u00e7, Fshas, Saffazi<\/em> etj. Nd\u00ebr studiuesit m\u00eb objektiv\u00eb q\u00eb esht\u00eb marr\u00eb me hulumtime rreth Shasit e q\u00eb pranohet edhe nga historiografia shqiptare, pa m\u00ebdyshje \u00ebsht\u00eb P.Mijoviq, i cili q\u00eb n\u00eb fillim t\u00eb viteve 7o- t\u00eb ka vler\u00ebsuar se \u201cky qytet ka qen\u00eb i konsoliduar si g\u00ebrmadh\u00eb edhe n\u00eb koh\u00ebn e sundimit ilir t\u00eb k\u00ebtyre an\u00ebve<\/em>\u201c. N\u00eb af\u00ebrsi t\u00eb lokalitetit t\u00eb Shasit \u00ebsht\u00eb gjetur amfora vezore antike, e cila ka sh\u00ebrbyer n\u00eb ceremonialin e varrimit, kurse n\u00eb vendbanimin, po ashtu t\u00eb lasht\u00eb Qerret  t\u00eb trev\u00ebs s\u00eb Zogajve, jan\u00eb gjetur mbeturinat e venbanimit primitiv ilir. Shasi p\u00ebr her\u00eb t\u00eb par\u00eb p\u00ebrmendet n\u00eb dekretin e pap\u00ebs Aleksandri i Dyt\u00eb n\u00eb vitin l067, si qytet ipeshkvi. N\u00eb vitin ll83 Shasi pushtohet nga serb\u00ebt e udh\u00ebhequr nga Stefan Nemanja edhe me at\u00eb rast barbar\u00ebt e shkat\u00ebrruan. Edhe pse qyteti u m\u00ebk\u00ebmb, p\u00ebsoi edhe nj\u00eb sulm tjet\u00ebr, k\u00ebsaj radhe jo nga sllav\u00ebt, por nga mongol\u00ebt n\u00eb vitin l242, duke e shkat\u00ebruar krejt\u00ebsisht. N\u00eb fund t\u00eb shekullit XIII, sipas disa burimeve qytetin e rind\u00ebrtoi mbret\u00ebresha Jelen. M\u00eb von\u00eb kaloi n\u00ebn kontrollin e Venedikut dhe pak para ardhjes s\u00eb Osman\u00ebve n\u00eb k\u00ebto an\u00eb, u d\u00ebmtua r\u00ebnd\u00eb nga nj\u00eb t\u00ebrmet i fuqish\u00ebm. N\u00eb vitin l443 Shasi p\u00ebrmendet si katund, nd\u00ebrsa n\u00eb vitin l476 quhet si \u201cvilla de Suazzo<\/em>\u201d t\u00eb dh\u00ebna m\u00eb t\u00eb plota paraqet M.Bici edhe i p\u00ebrkasin vitit l6l0. Ai p\u00ebr Shasin thot\u00eb se \u201ctash \u00ebsht\u00eb shnd\u00ebrruar dhe b\u00ebr\u00eb fshat, ashtu si\u00e7 ndodh zakonisht me pushtimet e turq\u00ebve <\/em>(muslimaneve), t\u00eb cil\u00ebt \u00e7do gj\u00eb e shkat\u00ebrrrojn\u00eb e rrethojn\u00eb. Kishte dikur ipeshkvi dhe ishte nj\u00eb nga sufragan\u00ebt e Tivarit. Mund t\u00eb ket\u00eb nja 80 sht\u00ebpi, pothuaj q\u00eb t\u00eb gjitha  t\u00eb banuara prej krishten\u00ebs latine e m\u00eb pak turq. Ka kish\u00ebn e Sh\u00ebn Gjonit, pag\u00ebzuesit  shum\u00eb t\u00eb madhe p\u00ebrve\u00e7 shum\u00eb tjerave q\u00eb jan\u00eb t\u00eb zbuluara. Ajo kish\u00eb ishte shum\u00eb keq p\u00ebr \u00e7do gj\u00eb. Aty \u00ebsht\u00eb famullitar resident D.Lorenc Mezilli q\u00eb disa jav\u00eb m\u00eb par\u00eb e vendosa un\u00eb aty. Banor\u00ebt nuk flasin gjuh\u00eb tjet\u00ebr ve\u00e7 shqipes e turqishtes\u201d<\/em>. P\u00ebr at\u00eb koh\u00eb, nj\u00eb vendbanim urban me 80 sht\u00ebpi, pa m\u00ebdyshje se ishte nj\u00eb katund i madh. M. Bici b\u00ebn fjal\u00eb edhe p\u00ebr dy katunde tjera t\u00eb lashta t\u00eb An\u00ebs s\u00eb malit, Selin\u00eb e Sh\u00ebngjergjin. Derisa p\u00ebr t\u00eb parin thoshte se kishte 25 sht\u00ebpi, p\u00ebr t\u00eb dytin rreth 3o sosh. Shasi ka pasur kisha sa dit\u00eb ka motmoti. Tash mund t\u00eb shihen vet\u00ebm themelet e tet\u00eb kishave, goj\u00ebdh\u00ebn\u00ebn e sip\u00ebrsh\u00ebnuar e p\u00ebrmend edhe Gjustiniani (l533) dhe m\u00eb von\u00eb Marin Bici (l6l0). Qytetet fqinje t\u00eb Shasit, Ulqini e Tivari, deri n\u00eb vitin l054 ishin n\u00eb p\u00ebrb\u00ebrjen e Durr\u00ebsit, nd\u00ebrsa nga ai vit i bashkangjitet Raguz\u00ebs. Arqipeshkvia e Tivarit (mbi n\u00ebntqindvje\u00e7are) ishte baza kryesore e p\u00ebrhapjes s\u00eb katolicizmit n\u00eb  Shqip\u00ebrin\u00eb e Veriut, nd\u00ebrsa Ipeshkvia e Shasit kishte po k\u00ebt\u00eb funksion, por p\u00ebr zon\u00ebn e vet gravituese. Sipas  M. Shuflait, Pishekvia e Shasit \u00ebsht\u00eb shuar n\u00eb vitin l478 s\u00eb bashku me at\u00eb t\u00eb Balezit. N\u00eb vitin l443 ipeshkv i Shasit ka qen\u00eb Pal\u00eb Dushmani, i cili tri vjet m\u00eb von\u00eb largohet edhe vendoset n\u00eb Drisht. Q\u00eb nga fundi i shek. XV Shasi fillon ta humb statusin e ipeshkvis\u00eb. Edhe Pjet\u00ebr Bogdani n\u00eb relacionet e veta e p\u00ebrmend Shasin  duke theksuar se \u201cshtrihet n\u00eb per\u00ebndim deri n\u00eb Dobrovod\u00eb n\u00eb veri deri te Kravari, kurse n\u00eb lindje p\u00ebrfundon me lumin<\/em> Buna<\/em>.\u201c<\/p>\n\n\n\n

Nikoll\u00eb Merkjashi, n\u00eb p\u00ebrshkrimin e Limaneve t\u00eb Shqip\u00ebris\u00eb, n\u00eb projektrelacionin drejtuar Klementit VIII, n\u00eb Vitin 1603, n\u00eb provinc\u00ebn e Shkodr\u00ebs p\u00ebrmend\u00eb fortes\u00ebn t\u00eb<\/em> vendosur pran\u00eb liqenit (t\u00eb Shkodr\u00ebs), t\u00eb gjat\u00eb 60 milje dhe t\u00eb gj\u00ebr\u00eb m\u00eb shum\u00eb se 15, n\u00eb nj\u00eb an\u00eb popujt Klementin\u00eb me begatin\u00eb e peshkut, nga ana tjeter me burimin lumit Buna, nga gryka e k\u00ebti liqeni, i lundruesh\u00ebm\u2026 deri n\u00eb brendi t\u00eb vendit. Kjo krahin\u00eb \u00ebsht\u00eb e begatuar me \u00e7do gj\u00eb dhe \u00ebsht\u00eb shum\u00eb e populluar\u2026[80].<\/p>\n\n\n\n

Popujt Klementin\u00eb \u2013 i shkruan Pjet\u00ebr Budi kardinalit Gocadino, m\u00eb 15 Shtator 1621 \u2013 banojn\u00eb nd\u00ebr mal\u00ebsit\u00eb p\u00ebrmbi Tivar dhe shtrihen n\u00eb an\u00ebn e Rizanos\u2026 (af\u00ebrsisht) 2000 burra t\u00eb zot\u00eb p\u00ebr arm\u00eb. Katundet dhe qytezat e tyre: Shpi\u00e7i, Sozina, Kavalo (?), Mikuliqi, Sabek, Tigomille (Tegjemili), Sossan (Shushani), Nekagja (?), Soda (Podi), Dobrovoda (Uj\u00ebmira) dhe Zagradia.. N\u00eb Markoviq, nd\u00ebrmjet Tivarit dhe Ulqinit,  n\u00eb fshatrat: Tisinjo (?), Komina, Rassan (?), Kunja, Gorana, Mekermado (?), Povara (?), Kamiti (?), Vellesolo (?), Dugenine (?), dhe Megori\u00e7i, mund t\u00eb b\u00ebhen rreth 1500 burra t\u00eb vlert\u00eb\u2026 Pran\u00eb ur\u00ebs dhe p\u00ebr rreth Shkodr\u00ebs rreth 1000 burra t\u00eb vlert\u00eb n\u00eb katrundet: Bisani (?), Bacina (?), Muriqi, Pintiqi, Prinsih (4), Livari dhe Karaci (?)\u2026 Pran\u00eb Ulqinit dhe p\u00ebr rreth Bun\u00ebs, 3000 burra p\u00ebr luft\u00eb n\u00eb katundet: Sh\u00ebnkoll, Pulaj, dy katundet e Re\u00e7it, Zogaj, Shnjergji, Bripa (?), Kalance (?), Shasi, Braisa, Bardhanji dhe Matri\u00e7jani\u2026[81].<\/p>\n\n\n\n

Marin Bizzi (Bici), n\u00eb Relacionin q\u00eb kishte b\u00ebr\u00eb me porosin\u00eb e Papa Palit t\u00eb V-st\u00eb, n\u00eb vititn 1610, sh\u00ebnon qytetin e Tivarit me 600 sht\u00ebpi. Nj\u00eb sht\u00ebpi muslimane n\u00eb fshatin Selit\u00eb t\u00eb An\u00ebs s\u00eb Malit e p\u00ebrshkruan k\u00ebshtu: \u201c\u2026n\u00eb sht\u00ebpin\u00eb e tij krejt p\u00ebrdhese, me nj\u00eb oborr t\u00eb madh p\u00ebrpara, pa asnj\u00eb tavan, si a kan\u00eb zakon pothuaj t\u00eb gjith\u00eb turqit, q\u00eb kan\u00eb pak kujdes, bile duket se p\u00ebrbuzin \u00e7do komoditet e past\u00ebrti sht\u00ebpiake. Kaq ma, sa n\u00eb dhom\u00ebn ku na shtini kishte p\u00ebrdhe p\u00ebrmbi kasht\u00eb disa shtroje (qylyma) p\u00ebr t\u00eb ndejun me kam\u00eb t\u00eb kryqzueme, p\u00ebr t\u00eb ngran\u00eb e pastaj p\u00ebr t\u00eb fjetun mbi to. Vet\u00ebm mue m\u00eb shtruen mbi to nj\u00eb dyshek, kurse mbulesa kishte mjaft p\u00ebr t\u00eb gjith\u00eb. Vet\u00ebm kur duhej me ngran\u00eb aty, shtrohej sipri nj\u00eb bulgare (l\u00ebkur\u00eb e kuqe) krejt e rrumbullak\u00ebt e pa ndonj\u00eb sofrabrez e m\u00ebsall\u00eb. N\u00eb vend t\u00eb k\u00ebsaj kishte nj\u00eb p\u00eblhur\u00eb lini me ujca e gishta [yrnek] bojnash, sipas shijes arabe. Lug\u00ebt, pran\u00eb t\u00eb gjith\u00eb turq\u00ebve t\u00eb pasur e skamnor\u00eb, s\u2019ishin prej tejeter lande ve\u00e7se prej druni, por shum\u00eb t\u00eb l\u00ebmueta. As nuk p\u00ebrdornin piruj t\u00eb tjer\u00eb ve\u00e7 gisht\u00ebrinjsh. Po n\u2019at dhom\u00eb, ishin t\u00eb varuna n\u00eb mure t\u00eb gjitha arm\u00ebt e turkut, aty mbaheshin edhe kuajt t\u00eb lidhun pran\u00eb grazhdit dhe me nj\u00ebnen kamb\u00eb t\u00eb mbrapme t\u00eb lidhun n\u00eb nj\u00eb kunj t\u00eb ngulun n\u00eb dhe q\u00eb t\u00eb rrinin qet\u00eb\u2026\u201d<\/em>[82].<\/p>\n\n\n\n

Bolica, b\u00ebn nj\u00eb p\u00ebrshkrim p\u00ebr nj\u00ebsit\u00eb e vogla administrative p\u00ebr rrethin e Shkodr\u00ebs. Sipas k\u00ebti p\u00ebrshkrimi, n\u00eb territorin nd\u00ebrmjet Liqenit t\u00eb Shkodr\u00ebs dhe Detit Adriatik, jepen em\u00ebrtimet e fshatrave, komandanti i vendit dhe numri i burrave t\u00eb aft\u00eb p\u00ebr luft\u00eb. N\u00eb k\u00ebt\u00eb koh\u00eb, sipas k\u00ebti relacioni, Shpi\u00e7i (Shpizza) ishte i komanduem nga Gjuro Markou, (150); Sozina (Sosina) e komandueme nga Dumo Liki (80); Shushani (Suissa), i komanduem nga Pero Viti\u00e7 (87); Zubari, i komanduem nga Niko Perou (45); Tegjemili (Toghemeddi), i komanduem nga Vuko Strepieu (70); Mikuliqi (Michulich), i komanduem nga Luka Matushkou (60);  Gradojeviqi, i komanduem nga Gjuro Markou (130); Podi, e komandueme nga Peri Vuka (80). Br\u00ebnda vet\u00eb Tivarit, mund t\u00eb kishte 400 sht\u00ebpi, nd\u00ebrsa p\u00ebr rreth qytetit (n\u00eb varosh) mund t\u00eb kishte edhe 100 sht\u00ebpi t\u00eb tjera. S\u00eb bashku, mbase b\u00ebheshin 500 burra arme. Dobrovoda (Ujmir\u00eb), komandohej nga Rado Gjurosi (100) ; Rau (?) komandohej nga Gjuro Strepieu (54); Komina (Kumggni), komandohej nga Sku\u00e7i Gjurou (46); Markojeviqi (Marcoevich), komandohej nga Maro Nikou (1000); Gorana komandohej nga Dumo Luki (45); Gjonkoviqi i komanduem nga Andrea Druksi (70); Krytha e komandueme nga Gjur\u00eb Seka (75); Saliki (Ndoshta Zalefi i sot\u00ebm), i komanduem nga Pepa Meksilji (40); Pagraci (Pagraz), i komanduem nga Pepa Gjoroviqi (130). Qyteti i Ulqinit kishte 300 ylefexhinj (ushtarak\u00eb me rrog\u00eb) dhe nuk kishte m\u00eb shum\u00eb se 300 sht\u00ebpi me gjith\u00eb rrethin e qytetit. K\u00ebtu mund t\u00eb b\u00ebheshin nja 800 burra t\u00eb armatosur. N\u00eb rrethin\u00ebn e Ulqinit: Gorana (Gerana), komandohej nga Mark Kruta (180); Bratica (Bratizze) e komandueme nga Gjon Saleki (127); Parubi (Porubbi), i komanduem nga Luk\u00eb Mida (130); Sojmiri i komanduem nga Andrea Paruba (42); Kollomza (Collumsi) i komanduem nga Piene Bitti (170); Pistulli (Pistulle), i komanduem nga Kola Kastrati (70); Zogajt (Zogagni), n\u00ebn komand\u00ebn e Pal\u00eb Sojmirit (237);  Medi (?) i komanduem nga Masa Paruba (48); Sh\u00ebnkolli i Bun\u00ebs (S.Nicolo di Boiano), i komanduem nga Marin Preka (60); Re\u00e7i (Rezzi) i komanduem nga Pepa Jubani (50); Shnjergji (S.Zorzi), i komanduem nga Marin Kola (45); Belaj \u2013 Bardhok (Bellaggni), i komanduem nga Tuzi Gje\u00e7 (65); Gorica (Gorizza), e komandueme nga Kola Andreu (70);  Samrishi (Samaris), i komanduem nga Gje\u00e7 Gjoni (65); Muriqi (Morichi) i komanduem nga Vuka Mesi (80); Matani (Mattan) i komanduem nga Ded Skafi (45); Buzigatani (Busigattani), i komanduem nga Vuka Sula (70); Shakulli (Sachuli), i komanduem nga Marin Kola (60); Doksani (Doxan), i komanduem nga Kola Marku (80); Barbarusi (Barbaruss), i komanduem nga (N\u2019)dre Leka (100); Gjinani (Ginani), i komanduem nga Kola Peri (?) (90); Shasi (Suaz), i komanduem nga Pep Mida (120); Selita (Solitta), e komandueme nga Gjon Kola (70); Bratica (Bratizza) [diku n\u00eb An\u00eb t\u00eb Malit], e komandueme nga Gjuri Leka (47); Suma (Summe), e komandueme nga Pal Niki (40); Kadorko (Cadorcho), (Kad\u00ebrkolla) e komandueme nga Dumo Luki (120); Rashtisha (Rasti), e komandueme nga Preu Biti (70); Milla (Midde), e komandueme nga Lek Paruba (43); Barkonjiqi (Barchognich), i komanduem nga Gjon Gjuroviqi (90); Kravari (Cravar), i komanduem nga Mark Nika (40); Oblika (Oblich), e komandueme nga Niki Pale (110); Boboti (Robott), i komanduem nga Peri Vuka (100).<\/p>\n\n\n\n

N\u00eb rajon e  nj\u00ebzet e dy fshatrave p\u00ebran\u00eb liqenit t\u00eb Shkodr\u00ebs, deri n\u00eb C\u00ebrnic\u00eb Bolica jep p\u00ebrshkrimin: Kazena (Casina), i komanduar nga Gjuri Leka (60); \u00c7ezaj (Cesagni), e sundueme nga Andro Duoinou (50); Shiroka (Sirochi), e komandueme nga Peri Kola (110); Mesilji (Mesigli), i komanduem nga Gjori Mori\u00e7i (90); Vallasi (Velliart), i komanduem nga Markin Kola (70); Zogaj (Zogagni), i komanduem nga Alla Andro (10); Skaja (Schanv) i komanduem nga Niki Petko (45); Arbneshi (Arbanassi) i komanduem nga (N)dreka Marini (80); Gjan Vuki (Gian Vuchi) i komanduem nga Per Kola (90). Ostrosi (Osterossi), i komanduem nga Kola Gjoni (70). Marteki (Martechi), i komanduem nga Pepa Bujari (100); Runj\u00eb (Ruchi), i komanduem nga Gjon Kola (57); Boboshti (Bobovista), i komanduem nga Luka Mida (80); Kshtenja (Castagna), e komandueme nga Lale (N)dreka (70); Ftjani (Stelichi) kishte 22 sht\u00ebpi me komandant fshatit Gjur\u00eb Nika (Giure Nicha) (47);. N\u00eb Brisk (Brizzol) 23 sht\u00ebpi, me komandant Kol\u00eb Menga (Colla Mengha) (40). N\u00eb Ljare (Limane) 23 sht\u00ebpi me komandant Gjur\u00eb Luka (Giuri Lucha) (50); N\u00eb Pin\u00e7 (Pinculi) 20 sht\u00ebpi me me komandant Gjon Luka (Giovan Lucha) (45), N\u00eb Muriq (Morich), 20 sht\u00ebpi me komandant Gjon Muriqi (Gion Morich) (50). N\u00eb Shestan (Sextan) mbase me fshatrat br\u00ebnda Shestanit, kishte 100 sht\u00ebpi me 260 burra, me komandant Per\u00eb Vuka (Peri Vucha). N\u00eb Krric\u00eb (Crigni) 30 sht\u00ebpi me Komandant Ded\u00eb Suka (Deda Sucha) (70). N\u00eb Selc\u00eb (Seoza), 80 sht\u00ebpi me komandant Gjon Kruta (Gioan Cruta).(180).<\/p>\n\n\n\n

Kat\u00ebr vjet\u00eb m\u00eb pas (1614), zyrtari venedikas nga Kotorri Marian Bolica, b\u00ebn nj\u00eb p\u00ebrshkrim p\u00ebr nj\u00ebsit\u00eb e vogla administrative p\u00ebr rrethin e Shkodr\u00ebs. Sipas k\u00ebti p\u00ebrshkrimi, n\u00eb territorin nd\u00ebrmjet Liqenit t\u00eb Shkodr\u00ebs dhe Detit Adriatik, jepen em\u00ebrtimet e fshatrave, komandanti i vendit dhe numri i sht\u00ebpive. N\u00eb k\u00ebt\u00eb koh\u00eb, sipas k\u00ebti relacioni, Shpi\u00e7i (Shpizza) ishte i komanduem nga Gjuro Markou, dhe posedonte 150 familje; Sozina (Sosina) e komandueme nga Dumo Liki, me 80 familje; Shushani (Suissa), i komanduem nga Pero Viti\u00e7 me 87 familje; Zubari, i komanduem nga Niko Perou me 45 familje; Tegjemili (Toghemeddi), i komanduem nga Vuko Strepieu me 70 familje; Mikuliqi (Michulich), i komanduem nga Luka Matushkou me 60 familje;  Gradojeviqi, i komanduem nga Gjuro Markou me 130 familje; Podi, e komandueme nga Peri Vuka me 80 familje. Br\u00ebnda vet\u00eb Tivarit, mund t\u00eb kishte 400 sht\u00ebpi, nd\u00ebrsa p\u00ebr rreth qytetit (n\u00eb varosh) mund t\u00eb kishte edhe 100 sht\u00ebpi t\u00eb tjera. S\u00eb bashku, mbase b\u00ebheshin 500 burra arme.<\/p>\n\n\n\n

Dobrovoda (Ujmir\u00eb), komandohej nga Rado Gjurosi dhe kishte 100 sht\u00ebpi; Rau (?)  komandohej nga Gjuro Strepieu me 54 sht\u00ebpi; Komina (Kumggni), komandohej nga Sku\u00e7i Gjurou me 46 sht\u00ebpi; Markojeviqi (Marcoevich), komandohej nga Maro Nikou me 1000 sht\u00ebpi; Gorana  komandohej nga Dumo Luki me 45 sht\u00ebpi; Gjonkoviqi i komanduem nga Andrea Druksi me 70 sht\u00ebpi; Krytha e komandueme nga Gjur\u00eb Seka me 75 sht\u00ebpi; Saliki (Ndoshta Zalefi i sot\u00ebm), i komanduem nga Pepa Meksilji me 40 sht\u00ebpi; Pagraci (Pagraz), i komanduem nga Pepa Gjoroviqi me 130 sht\u00ebpi.<\/p>\n\n\n\n

Gjithnj\u00eb sipas relacionit t\u00eb Bolic\u00ebs, qyteti i Ulqinit kishte 300 ylefexhinj (ushtarak\u00eb me rrog\u00eb) dhe nuk kishte m\u00eb shum\u00eb se 300 sht\u00ebpi me gjith\u00eb rrethin e qytetit. K\u00ebtu mund t\u00eb b\u00ebheshin nja 800 burra t\u00eb armatosur. N\u00eb rrethin\u00ebn e Ulqinit: Gorana (Gerana), komandohej nga Mark Kruta dhe kishte 180 sht\u00ebpi; Bratica (Bratizze) e komandueme nga Gjon Saleki me 127 sht\u00ebpi; Parubi (Porubbi), i komanduem nga Luk\u00eb Mida me 130 sht\u00ebpi; Sojmiri i komanduem nga Andrea Paruba me 42 sht\u00ebpi; Kollomza (Collumsi) i komanduem nga Piene Bitti me 170 sht\u00ebpi; Pistulli (Pistulle), i komanduem nga Kola Kastrati me 70 sht\u00ebpi; Zogajt (Zogagni), n\u00ebn komand\u00ebn e Pal\u00eb Sojmirit me 237 sht\u00ebpi;  Medi (?) i komanduem nga Masa Paruba me 48 sht\u00ebpi; Sh\u00ebnkolli i Bun\u00ebs (S.Nicolo di Boiano), i komanduem nga Marin Preka me 60 sht\u00ebpi; Re\u00e7i (Rezzi) i komanduem nga Pepa Jubani me 50 sht\u00ebpi; Shnjergji (S.Zorzi), i komanduem nga Marin Kola me 45 sht\u00ebpi; Belaj \u2013 Bardhok (Bellaggni), i komanduem nga Tuzi Gje\u00e7 me 65 sht\u00ebpi; Gorica (Gorizza), e komandueme nga Kola Andreu me 70 sht\u00ebpi;  Samrishi (Samaris), i komanduem nga Gje\u00e7 Gjoni me 65 sht\u00ebpi; Muriqi (Morichi) i komanduem nga Vuka Mesi, me 80 sht\u00ebpi; Matani (Mattan) i komanduem nga Ded Skafi me 45 sht\u00ebpi; Buzigatani (Busigattani), i komanduem nga Vuka Sula me 70 sht\u00ebpi; Shakulli (Sachuli), i komanduem nga Marin Kola me 60 sht\u00ebpi; Doksani (Doxan), i komanduem nga Kola Marku me 80 sht\u00ebpi; Barbarusi (Barbaruss), i komanduem nga (N\u2019)dre Leka me 100 sht\u00ebpi; Gjinani (Ginani), i komanduem nga Kola Peri (?) me 90 sht\u00ebpi; Shasi (Suaz), i komanduem nga Pep Mida me 120 sht\u00ebpi; Selita (Solitta), e komandueme nga Gjon Kola me 70 sht\u00ebpi; Bratica (Bratizza) [diku n\u00eb An\u00eb t\u00eb Malit], e komandueme nga Gjuri Leka me 47 sht\u00ebpi; Suma (Summe), e komandueme nga Pal Niki me 40 sht\u00ebpi; Kadorko (Cadorcho), (Kad\u00ebrkolla) e komandueme nga Dumo Luki me 120 sht\u00ebpi; Rashtisha (Rasti), e komandueme nga Preu Biti me 70 sht\u00ebpi; Milla (Midde), e komandueme nga Lek Paruba me 43 sht\u00ebpi; Barkonjiqi (Barchognich), i komanduem nga Gjon Gjuroviqi me 90 sht\u00ebpi; Kravari (Cravar), i komanduem nga Mark Nika me 40 sht\u00ebpi; Oblika (Oblich), e komandueme nga Niki Pale me 110 sht\u00ebpi; Boboti (Robott), i komanduem nga Peri Vuka me 100 sht\u00ebpi.<\/p>\n\n\n\n

Gjithnj\u00eb sipas Bolic\u00ebs, nj\u00ebzet e dy fshatrat p\u00ebran\u00eb liqenit t\u00eb Shkodr\u00ebs deri n\u00eb C\u00ebrnic\u00eb, q\u00eb kryesisht hyjn\u00eb n\u00eb kuadrin e Kraj\u00ebs, ishin t\u00eb gjith\u00eb t\u00eb krishter\u00eb t\u00eb ritit romak. Mbase Bolica e ka fjal\u00ebn vet\u00ebm p\u00ebr t\u00eb krishter\u00ebt, p\u00ebr ndryshe do t\u00eb na dal\u00eb nj\u00eb pakorrekt\u00ebsi, sepse plot 32 vjet\u00eb m\u00eb heret, n\u00eb Regjistrin e Kadastrit t\u00eb Shkodr\u00ebs t\u00eb vitit 1582, si\u00e7 pam\u00eb m\u00eb par\u00eb, n\u00eb fshatrat e Kraj\u00ebs kishte plot banor\u00eb t\u00eb islamizuar.<\/p>\n\n\n\n

Sidoqoft\u00eb, n\u00eb k\u00ebt\u00eb rajon Bolica jep p\u00ebrshkrimin: Kazena (Casina), i komanduar nga Gjuri Leka me 60 sht\u00ebpi; \u00c7ezaj (Cesagni), e sundueme nga Andro Duoinou me 50 sht\u00ebpi; Shiroka (Sirochi), e komandueme nga Peri Kola me 110 sht\u00ebpi; Mesilji (Mesigli), i komanduem nga Gjori Mori\u00e7i me 90 sht\u00ebpi; Vallasi (Velliart), i komanduem nga Markin Kola me 70 sht\u00ebpi; Zogaj (Zogagni), i komanduem nga Alla Andro me 10 sht\u00ebpi; Skaja (Schanv) i komanduem nga Niki Petko me 45 sht\u00ebpi; Arbneshi (Arbanassi) i komanduem nga (N)dreka Marini me 80 sht\u00ebpi; Gjan Vuki (Gian Vuchi) i komanduem nga Per Kola me 90 sht\u00ebpi. Nga em\u00ebrtimi ngjason shum\u00eb me toponimin GjoNikaj ose GjyrNikaj t\u00eb Arbneshit, q\u00eb mund t\u00eb ket\u00eb qen\u00eb fshat m\u00eb vete. Pastaj vjen fshati Ostros (Osterossi), i komanduem nga Kola Gjoni me 70 sht\u00ebpi. Marteki (Martechi), i komanduem nga Pepa Bujari me 100 sht\u00ebpi; Runj\u00eb (Ruchi), i komanduem nga Gjon Kola me 57 sht\u00ebpi; Boboshti (Bobovista), i komanduem nga Luka Mida me 80 sht\u00ebpi; Kshtenja (Castagna), e komandueme nga Lale (N)dreka me 70 sht\u00ebpi; Ftjani (Stelichi) kishte 22 sht\u00ebpi me 47 burra (mbase t\u00eb aft\u00eb p\u00ebr luft\u00eb), me komandant fshatit Gjur\u00eb Nika (Giure Nicha). N\u00eb Brisk (Brizzol) pa p\u00ebrcaktuar t\u00eb ep\u00ebrm apo t\u00eb posht\u00ebm, kishte 23 sht\u00ebpi me 40 burra, e p\u00ebr komandant ishte Kol\u00eb Menga (Colla Mengha). N\u00eb Ljare (Limane) kishte 23 sht\u00ebpi me 50 burra, p\u00ebr komandant Gjur\u00eb Luka (Giuri Lucha). N\u00eb Pin\u00e7 (Pinculi) 20 sht\u00ebpi me 45 burra, me komandant Gjon Luka (Giovan Lucha). N\u00eb Muriq (Morich), pa p\u00ebr, kishte 20 sht\u00ebpi me 50 burra, komandant Gjon Muriqi (Gion Morich). N\u00eb Shestan (Sextan) mbase me fshatrat br\u00ebnda Shestanit, kishte 100 sht\u00ebpi me 260 burra, me komandant Per\u00eb Vuka (Peri Vucha). N\u00eb Krric\u00eb (Crigni) 30 sht\u00ebpi me 70 burra. Komandant Ded\u00eb Suka (Deda Sucha). N\u00eb Selc\u00eb (Seoza), 80 sht\u00ebpi me 180 burra, p\u00ebr komandant Gjon Kruta (Gioan Cruta)[83].<\/p>\n\n\n\n

Mariano Bolica k\u00ebtu kishte sh\u00ebnuar vet\u00ebm popullsin\u00eb e krishter\u00eb, pa p\u00ebrmend\u00eb popullsin\u00eb e k\u00ebtyre fshatrave q\u00eb tashm\u00eb ishin islamizuar. K\u00ebtu na bie n\u00eb sy nj\u00eb ndryshim. N\u00eb pjes\u00ebn e ep\u00ebrme t\u00eb Kraj\u00ebs, n\u00eb veri t\u00eb Ftjanit, n\u00eb sh\u00ebnimet e Mariano Bolic\u00ebs, na dalin m\u00eb pak familje n\u00eb krahasim me Defterin Kadastral t\u00eb Shkodr\u00ebs t\u00eb vitit 1582, gj\u00eb q\u00eb tregon se k\u00ebtu vazhdonte procesi i islamizimit. Po t\u00eb krahasosh k\u00ebto dy dokumente gjat\u00eb k\u00ebtyre 32 vjet\u00ebve, ishin shtuar popullsit\u00eb e islamizuara n\u00eb disfavor t\u00eb familjeve t\u00eb krishtera. K\u00ebshtu, familjet muslimane sipas fshtarave kishin arrijtur: Ftjani 23 familje nga 6 q\u00eb kishte m\u00eb 1582, Brisku 19 nga 8, Ljarja 26 nga 5, Pin\u00e7i 13 nga 6, Muriqi 22 nga 4 dhe Shestani 12 nga 7 q\u00eb kishte n\u00eb vitin 1582. K\u00ebshtu, Ftjani, Brisku, Ljarja, Muriqi dhe Pin\u00e7i kishin gjysm\u00ebn e popullsis\u00eb t\u00eb islamizuar. Sipas k\u00ebti regjistri, n\u00eb Krric\u00eb dhe n\u00eb Selc\u00eb dalin m\u00eb shum\u00eb familje<\/p>\n\n\n\n

Nd\u00ebrmjet viteve 1637-1639, Gjergj Bardhi<\/strong> \u2013 ipeshk\u00ebv i Sap\u00ebs, kur kishte vizituar dioqezat, kishte shkuar n\u00eb kish\u00ebn e Sh\u00ebn Palit n\u00eb Shestan (Vila di Scestani). Aty, pasi kishte meshtuar e kishte predikuar, kishte krezhmuar 31 frym\u00eb. Famullitari i k\u00ebsaj kishe ishte Gjergj Vuskoviqi dhe n\u00eb 82 sht\u00ebpit\u00eb e k\u00ebsaj famullie jetonin 750 frym\u00eb t\u00eb krishtera. M\u00eb pas kishte shkuar n\u00eb Muriq (Vila di Murichi) dhe n\u00eb kish\u00ebn e Sh\u00ebn Gjergjit kishte krezmuar 28 frym\u00eb. Kujdesin e k\u00ebsaj kishe e kishte Dom Gjergji, nd\u00ebrsa i gjith\u00eb fshati kishte 12 familje t\u00eb krishtera me 105 frym\u00eb. N\u00eb dit\u00ebn e Sh\u00ebnkollit (6 dhjetor) kishte shkuar n\u00eb Pin\u00e7 (Vila di Pinzagni). Aty, n\u00eb kish\u00ebn e Sh\u00ebnkollit, ku sh\u00ebrbimin e b\u00ebnte Dom Gjoni, me sjellje t\u00eb mira e me dije t\u00eb pak\u00ebt, kishte gjetur 18 sht\u00ebpi me 130 frym\u00eb t\u00eb krishtera. Aty kishte krezmuar 35 frym\u00eb. M\u00eb 17 dhjetor, ai ishte n\u00eb kish\u00ebn e Shmitrit n\u00eb Brisk (Briscu) ku jetonin 15 familje me 120 frym\u00eb t\u00eb krishtera. Aty kishte krezmuar 14 frym\u00eb. N\u00eb Muriqan (Vila de Murichiani) n\u00eb kish\u00ebn e Sh\u00ebn Demetrit kishte krezmuar 25 frym\u00eb. N\u00eb fshat jetonin 16 familje me 140 frym\u00eb. Se ku ishte ky fshat me k\u00ebt\u00eb kish\u00eb, mbetet e paqart\u00eb. M\u00eb pas, kishte shkuar n\u00eb Ljare dhe kishte meshuar e kishte predikuar n\u00eb kish\u00ebn e Sh\u00ebn Pjetrit. Aty kishte krezhmuar 12 frym\u00eb. N\u00eb 18 familje t\u00eb fshatit jetonin 160 frym\u00eb t\u00eb krishtera. T\u00eb nes\u00ebrmen, n\u00eb fshatin e Heliqit (vila de Helichi) Ftjan (?!) n\u00eb kish\u00ebn e Sh\u00ebn Pjetrit kishte predikuar e kishte krezhmuar 12 frym\u00eb. N\u00eb k\u00ebt fshat, n\u00eb 8 familje jetonin 78 frym\u00eb t\u00eb krishtera. N\u00eb t\u00eb gjitha k\u00ebto famulli e n\u00eb k\u00ebto kisha, sh\u00ebrbenin Gjergj Vuskoviqi, Dom Gjoni e Dom Gjergji, kurse kishat kishin mbetur me paisje t\u00eb mang\u00ebta.<\/p>\n\n\n\n

Sipas Relacionit q\u00eb kishte b\u00ebr\u00eb n\u00eb tetor \u2013 n\u00ebntor 1637, si arqipeshk\u00ebv i Tivarit, n\u00eb 11 sht\u00ebpi t\u00eb krishter\u00ebsh br\u00ebnda qytetit t\u00eb Tivarit dhe n\u00eb 60 t\u00eb tilla n\u00eb varosh, jetonin 332 frym\u00eb t\u00eb krishtera. Br\u00ebnda qytetit kishte 117 sht\u00ebpi muslimane, kurse jasht\u00eb qytetit 900 (?) sht\u00ebpi t\u00eb tilla. Famullitar\u00ebt Dom Pjet\u00ebr Samueli dhe Dom Fran\u00e7esk Paskuali banonin n\u00eb sht\u00ebpit\u00eb e tyre atnore br\u00ebnda qytetit, ushtronin detyr\u00ebn e tyre prift\u00ebrore dhe nuk kishin asnj\u00eb penges\u00eb, ve\u00e7 se t\u00eb krishter\u00ebt pak besim kishin n\u00eb to. Fshati Zub\u00e7, kishte 40 sht\u00ebpi me 500 frym\u00eb t\u00eb krishtena. Shushani 80 sht\u00ebpi me 900 frym\u00eb. Shpi\u00e7i, 35 sht\u00ebpi me 230 frym\u00eb t\u00eb krishtera, dhe 43 sht\u00ebpi t\u00eb skizmatik\u00ebve. Sozina, 20 sht\u00ebpi me 220 frym\u00eb t\u00eb krishtera dhe 2 sht\u00ebpi skizmatik\u00ebsh. N\u00eb Tegjemil, kishte 20 sht\u00ebpi me 230 frym\u00eb t\u00eb krishtera[84].<\/p>\n\n\n\n

N\u00eb Relacionin e Pjeter Bogdanit, p\u00ebrfunduar m\u00eb 24 Mars 1684, p\u00ebrshkruhet Tivari, q\u00eb si\u00e7 p\u00ebrmendej nga Gjansone (v\u00ebll.V, i Atlantit, f.247): \u201c\u2026merrte em\u00ebrtimin e vet nga fakti se ai me krahin\u00ebn e vet, jan\u00eb t\u00eb vendosur p\u00ebrball\u00eb fortes\u00ebs s\u00eb Barit (q\u00eb \u00ebsht\u00eb) n\u00eb bregdetin e mbret\u00ebris\u00eb s\u00eb Napolit\u201d. Qyteti, p\u00ebrball\u00eb mbret\u00ebris\u00eb s\u00eb Puljes, i vendosur (buz\u00eb) Adriatikut, mbi nj\u00eb mal t\u00eb rrethuar me ullishta, me 500 zjarre br\u00ebnda mureve. Territori malor e i v\u00ebshtir\u00eb, shkak p\u00ebr zij\u00ebn e buk\u00ebs\u2026 Pes\u00eb milje m\u00eb tej, kisha e famshme (e zonj\u00ebs s\u00eb Sh\u00ebn M\u00ebris\u00eb) e Rotacit, me titull t\u00eb abacis\u00eb\u2026 N\u00eb t\u00eb gjith\u00eb dioqez\u00ebn, tet\u00eb fshatra me katolik\u00eb, 229 sht\u00ebpi me 2400 frym\u00eb. N\u00eb qytet asnj\u00eb sht\u00ebpi katolike, por secila me nuk sh\u00ebrb\u00ebtor ose sh\u00ebrb\u00ebtore apo skllave katolike, deri n\u00eb 300 veta\u2026 ~ \u2026Qyteti i Ulqinit, n\u00eb bregdetin e Adriatikut [Detin Adriatik serbet e quanin \u201cDeti i Diokletas\u201d (More Dioklitijsko) , Liqenin e Shkodres \u201cLiqeni Diokletas\u201d (Dioklitijsko Jezero). Ngadale, qyshe ne shekulliu X- te. emri Diokletas u zavendesua me ate te Zetes (Zenta, Genta)[53]. Geschichte Derserben, I, Band, Gotha 1911, f. 115, 116, 120, 152, 154\u2032, vo\u00e7uar nga Konstandin Jericek (Vjen- Austri), \u201cMbi shqiptaret e trevave veriore, dhe verilindore ne kontarkte me popullsise sllave<\/em>\u2026\u201d E verteta mbi Kosoven\u2026\u201d f-113]] dhe peshkopata e tij deri n\u00eb Trushin e ep\u00ebr\u2026 Aty ku (Buna) derdhet n\u00eb det\u00eb, abacia e Sh\u00ebn Kollit t\u00eb Bun\u00ebs\u2026 Peshkopata e Shasit, e vendosur n\u00eb bregun e nj\u00eb liqeni shum\u00eb t\u00eb bukur, t\u00eb quajtur (Liqeni) i Shasit, q\u00eb shtrihej nga Dobrovoda (Ujmira) deri n\u00eb Kravar e deri n\u00eb lumin e Bun\u00ebs..[85].<\/p>\n\n\n\n

Proveditori i jashtzakonsh\u00ebm i Kotorrit, Nikolla Erico, m\u00eb 1 Mars 1692, jep nj\u00eb relacion me p\u00ebrshkrime: \u201cPo e nis\u00eb me radh\u00eb nga k\u00ebshtjella e Lastuas nga e cila p\u00ebr pak milje drejt bregut, shtrihet avancimi sepse ende nuk ka qen\u00eb e mundur t\u00eb arrihet Kraja (krahina) q\u00eb p\u00ebrfshin\u00eb t\u00eb gjith\u00eb pjes\u00ebn e vendit, t\u00eb rrethuar prej detit, prej lumit t\u00eb Bun\u00ebs e Liqenit t\u00eb Shkodr\u00ebs, e q\u00eb kufizohet n\u00eb veri me Malin e Zi, n\u00eb k\u00ebt\u00eb vend jan\u00eb p\u00ebrfshir\u00eb edhe tivari e Ulqini\u2026 C\u00ebrnica \u00ebsht\u00eb 18 milje e gjat\u00eb dhe 6 e gj\u00ebr\u00eb. Ka n\u00eb kufi Brajiqin me Smiljeva Ulica, q\u00eb \u00ebsht\u00eb kufiri i vjet\u00ebr i Pastroviqit, tri milje p\u00ebrtej k\u00ebshtjell\u00ebs Lastua, ka hadilukatin e Tivarit n\u00eb Kraj\u00eb dhe p\u00ebr nj\u00eb pjes\u00eb t\u00eb mir\u00eb, Liqenin e Shkodr\u00ebs p\u00ebrball\u00eb Zhabjakut\u2026 C\u00ebrnica e ka skelen n\u00eb Vir q\u00eb ndodhet n\u00eb( bregun e Liqenit t\u00eb Shkodr\u00ebs, por tani kjo skel\u00eb \u00ebsht\u00eb e mbyllur sepse qarkullon murtaja. N\u00ebp\u00ebr k\u00ebt\u00eb skel\u00eb kalojn\u00eb, nga Shkodra e vende t\u00eb af\u00ebrta, lesh, l\u00ebkura, dyll\u00eb e duhan\u2026\u201d[86].<\/p>\n\n\n\n

Sipas relacionit q\u00eb Arqipeshkvi Vin\u00e7enc Zmajeviqi i d\u00ebrgon Selis\u00eb s\u00eb shenjt\u00eb, pas vitit 1702,  Arqipeshkvia (e Tivarit) numronte 5 famulli: at\u00eb t\u00eb Borgo Tivarit (n\u00eb Tivare), Susanit, Spic\u00ebs, Kastel Lastus, dhe Shestanit\u2026 N\u00eb famullin\u00eb e Brishtit dhe Shestanit p\u00ebrfshiheshin 11 fshatra mal\u00ebsore, por larg nga nj\u00ebritjetri: Shestani, Brishi (Brisku), Tesiqi (Ftjani), Livari (Ljarja), Pin\u00e7iqi (Pin\u00e7i), Lukiki (Lukiqi), Gjurapsi (Gjura\u00e7i), Brugari, Guresi (Gurezi), Rediki dhe Ruda\u2026 Arqipeshvi sqaron se banoret e fshatit Ljare, n\u00eb famullin\u00eb e Brishtit e t\u00eb Shestanit, mbas lutjes q\u00eb ai i paraqiti vet\u00eb pashait t\u00eb Shkodr\u00ebs, pasi konsideroheshin \u201cshum\u00eb t\u00eb varfer\u201d, u falen nga pagimi i taksave. (Sipas arqipeshvit) k\u00ebto banor\u00eb n\u00eb k\u00ebto kushte t\u00eb nj\u00eb pajtimi njer\u00ebzore nga ana e pashait, largoninin rrezikun e braktisjes s\u00eb fes\u00eb katolike. Por megjithate banoret e k\u00ebtyre an\u00ebve shpejt filluan t\u00eb praktikonin nj\u00ebkohesisht t\u00eb dy besimet: katolike dhe muslimane. Natyrisht q\u00eb ky fakt ishte tep\u00ebr shqetesues, jo vetem p\u00ebr Arqipeshkvin\u00eb e Tivarit por p\u00ebr gjith\u00eb kishen katolike shqiptare[87].<\/p>\n\n\n\n

Nj\u00eb relacion m\u00eb t\u00eb gj\u00ebr\u00eb, Zmajeviqi e hartuar n\u00eb Zar\u00eb, m\u00eb 1 Korrik 1744, mbase me ndihm\u00ebn e ndonj\u00eb autoriteti kishtar\u00eb, sipas t\u00eb cil\u00ebs, <\/em>Arqipeshkvia e Tivarit, kishte pes\u00eb famulli: famullia e qytetit t\u00eb Tivarit, Susanit (Shushanit), Spiz\u00ebs (Spies), K\u00ebshtjella e Lastuas (Petrovaci), dhe Shestanit, n\u00eb t\u00eb cilat numrohenshin 351 sht\u00ebpi me 2144 banor\u00eb. N\u00eb asnj\u00eb nga k\u00ebto famulli nuk ruhej i \u2018Shenjt\u00ebrueshmi sakrament\u2019 dhe as Burimi i Pag\u00ebzimit, nuk ushtrohej doktrina e krishter\u00eb dhe nuk shkruheshin pag\u00ebzimet, martesat e vdekjet. Vet\u00ebm n\u00eb dy famulli pag\u00ebzoheshin n\u00eb kish\u00eb. Meqen\u00ebse, kjo Dieoqez\u00eb ishte kufitare, si populli ashtu edhe kleri, komunikojnin shum\u00eb shpesh me qytete dhe vende t\u00eb krishtera matan\u00eb kufijve. N\u00eb \u00e7\u00ebshtjet shpirt\u00ebrore kishte m\u00eb rregullsi, ose s\u00eb paku m\u00eb pak parregullt\u00ebsi se sa n\u00eb kishat e tjera t\u00eb Shqip\u00ebris\u00eb \u2013 Kleri m\u00eb intelegjent dhe populli m\u00eb i but\u00eb.<\/p>\n\n\n\n

Famullia e qytetit t\u00eb Tivarit p\u00ebrfshinte, p\u00ebrve\u00e7 vet\u00eb qytetit edhe fshatrat e Zubzit (Zup\u00e7it), e Tuxhemilit larg nga e para 3 milje dhe nga e dyta 4 milje. Qyteti numronte 78 sht\u00ebpi katolike me 206 banor\u00eb. Kishte kish\u00ebn e famullis\u00eb kushtuar Sh\u00ebn Pren\u00ebs (Sh\u00ebn Venerad\u00ebs). Kapela e vog\u00ebl me t\u00eb nj\u00ebjtin em\u00ebr, ku kishte qen\u00eb Kuvendi i Fret\u00ebrve Oservant\u00eb, nj\u00eb milje larg nga qyteti, ishte e rr\u00ebnuar nga koha e t\u00ebrmetit dhe rrezikohej t\u00eb shkat\u00ebrrohej. Kishte nj\u00eb kryq prej argj\u00ebndi i cili vler\u00ebsohet 30 skuda..  N\u00eb Zubz, 36 sht\u00ebpi katolike me 202 frym\u00eb, kishin kish\u00ebn e Sh\u00ebn Nikoll\u00ebs n\u00eb gjendje t\u00eb mir\u00eb materiale\u2026 Tuxhemili, 12 sht\u00ebpi katolike me 98 frym\u00eb, me kishen e Sh\u00ebn Nikoll\u00ebs t\u00eb rr\u00ebnuar nga t\u00ebrmeti. Famullitari Dom Gjergj Debelia nx\u00ebn\u00ebsi Kolegjit t\u00eb Fermos dhe Misionar Apostolik, me natyr\u00eb t\u00eb ashp\u00ebr e grindavece, i akuzuar p\u00ebr treg\u00ebti t\u00eb paligjshme\u2026 Fshati i Susanit me 69 sht\u00ebpi katolike e me 358 banor\u00eb, kishte kish\u00ebn e Sh\u00ebn Venerand\u00ebs, por t\u00eb pamjaftueshme p\u00ebr gjith\u00eb popullin. K\u00ebtu ishte edhe kisha abaciale e Rotacit, nd\u00ebrtes\u00eb madh\u00ebshtore me kuvendin e bashkangjitur dhe e nd\u00ebrtuar m\u00eb 1473. Tani e  shkatrruar nga t\u00ebrmeti. Ka mbetur e paprekur vet\u00ebm nj\u00eb kapel\u00eb, e uzurpuar nga ortodoks\u00ebt. Famullitari Dom Fran\u00e7esko Palata, 29 vje\u00e7, pa njohuri shkencore, por me intelegjenc\u00eb n\u00eb ushtrimin e detyr\u00ebs. Tregonte kujdes p\u00ebr shpirtrat e tre sht\u00ebpive katolike me 19 frym\u00eb t\u00eb Sesin\u00ebs, fshat i vendosur midis ashp\u00ebrsis\u00eb s\u00eb maleve, larg nga Susani 4 milje, me kish\u00ebn e Sh\u00ebn Nikoll\u00ebs dhe Sh\u00ebn Elis\u00eb, pothuaj t\u00eb shkatrruara. Tre milje nga Susani fshati i Spic\u00ebs me 39 sht\u00ebpi katolike e me 297 frym\u00eb, me kish\u00ebn e Sh\u00ebn Tekl\u00ebs, t\u00eb p\u00ebrbashk\u00ebt p\u00ebr katolik\u00ebt e ortodoks\u00ebt. Ishin edhe tet\u00eb kisha t\u00eb tjera, dedikuara shenjtor\u00ebve Pjetri dhe Pali, Elias, Mitrit (Demetrio), An\u00ebs, Rokut, Gjergjit, Gjonit e Nikoll\u00ebs, edhe dy kisha ortodoks\u00ebsh, m\u00eb shum\u00eb n\u00eb num\u00ebr, t\u00eb dedikuara t\u00eb Shelbuemit dhe t\u00eb lavdishmes N\u00ebn\u00ebs s\u00eb Zotit. T\u00eb krishter\u00ebt t\u00eb infektuar me me disa bestytni ortodokse,  i toleronte e i lejonte famullitari Dom Fran\u00e7esko Giorga, 64 vje\u00e7\u00eb,  koprrac, k\u00ebmb\u00ebngul\u00ebs, pak i aplikuesh\u00ebm n\u00eb pun\u00ebt e Zotit dhe n\u00eb sh\u00ebrbim t\u00eb shpirt\u00ebrave me cil\u00ebsi t\u00eb dob\u00ebta\u2026 Midis popullat\u00ebs s\u00eb Pastrovi\u00e7\u00ebve q\u00eb numronte 130 sht\u00ebpi, e ushtronte ritin grek ose serbian, vet\u00ebm K\u00ebshtjella e Lastuas (Petrovac) ishte e ritit katolik, me 13 sht\u00ebpi e me 98 frym\u00eb. Aty ishte kisha Sh\u00ebn Tom\u00ebs Apostull t\u00eb p\u00ebrbashk\u00ebt me ortodoks\u00ebt dhe  kisha e Sh\u00ebn Vitos. Famullitarit d. Stefano Medin, vendas 37 vje\u00e7, i zgjuar, i zoti, i zellsh\u00ebm, por shum\u00eb i trazuar, sherrxhi dhe q\u00eb i p\u00eblqente vetja.<\/p>\n\n\n\n

Famullia e  Brishit dhe e Shestanit, m\u00eb e populluemja dhe m\u00eb e pavolitshmja, 11 fshatra pak larg nga nj\u00ebratjetra, t\u00eb varf\u00ebr por t\u00eb pangacmuar nga turqit. Tesiqi (Ftjani) me kat\u00ebr sht\u00ebpi e me 31 frym\u00eb katolike, me kish\u00ebn e Sh\u00ebn Aleksandrit (Sh\u00ebn Llezhdrit) ne gjendje te mire, rrallher\u00eb vzitohej nga famullitari. Kur i kishte vzituar relatori, gjeti tre t\u00eb m\u00ebnjanuar (islamizuar) qe q\u00eb u penduan per gabimin e u rikthyen n\u00eb prehnin e kish\u00ebs. Edhe dy t\u00eb krishter\u00eb t\u00eb fsheht\u00eb q\u00eb duke p\u00ebrbuzur gabimin e simulimit t\u00eb gjat\u00eb q\u00eb jashte paraqiten turq (musliman\u00eb) e br\u00ebnda t\u00eb krishter\u00eb, e deklaruan publikisht fen\u00eb. Brishi (Brisku) me 15 shtepi me 99 fryme, me kish\u00ebn e Shen Mitrit, ne gjendje te keqe materiale. Livari (Ljarja) 21 sht\u00ebpi katolike me 178 frym\u00eb, me kish\u00ebn e Sh\u00ebn Pjetrit, me kapell\u00ebn (kish\u00ebz\u00ebn) e Sh\u00ebn Venerand\u00ebs dhe nj\u00eb tjeter me cil\u00ebsi e madh\u00ebsi t\u00eb nj\u00ebjt\u00eb p\u00ebr ritin grek. K\u00ebto tre fshatra tep\u00ebr t\u00eb varf\u00ebra ishin n\u00eb rrezik t\u00eb konvertoheshin n\u00eb fen\u00eb Islame, p\u00ebr shkak t\u00eb tributit, t\u00eb cil\u00ebn k\u00ebt\u00eb vit nuk do ta paguajn n\u00eb saje t\u00eb lutjes s\u00eb Arqipeshkvit Vizitator b\u00ebr\u00eb Pashait t\u00eb Shkodr\u00ebs dhe mir\u00ebsis\u00eb s\u00eb k\u00ebti t\u00eb fundit q\u00eb ja fali. Pin\u00e7iqi (Pin\u00e7i) kishte 55 sht\u00ebpi katolike me 86 frym\u00eb, me kish\u00ebn e vet. Lukiqi, 6 sht\u00ebpi me 51 frym\u00eb. Gjurapsi, 9 sht\u00ebpi me 77 frym\u00eb.Brugari, 7 sht\u00ebpi me 62 frym\u00eb. Guresi, 10 sht\u00ebpi me 85 frym\u00eb. Rediqi, 12 sht\u00ebpi me 107 frym\u00eb. Ruda, 5 sht\u00ebpi me 36 frym\u00eb. P\u00ebr t\u00eb gjith\u00eb k\u00ebto fshatra, ishte vet\u00ebm kisha e Sh\u00ebn Palit e d\u00ebmtuar n\u00eb fasad\u00eb nga t\u00ebrmeti n\u00eb rrezik p\u00ebr sh\u00ebmbje. Kishte edhe kat\u00ebr kisha t\u00eb tjera t\u00eb shkatrruara t\u00eb Sh\u00ebn Palit, Sh\u00ebn Pjetrit, dhe dy t\u00eb Sh\u00ebn Venerad\u00ebs. K\u00ebto fshatra numronin  111 sht\u00ebpi me 905 frym\u00eb. Famullitari ishte D. Luka Brishi, 70 vje\u00e7ar nga Briska (Brisk)[88].<\/p>\n\n\n\n

Nj\u00eb vit m\u00eb von\u00eb, m\u00eb 1745, Ipeshkvi i Shkodr\u00ebs  Imzot Pal Pema Kampsi, b\u00ebri nj\u00eb relacion p\u00ebr dioqez\u00ebn e tij. N\u00eb k\u00ebt\u00eb relacion, jepen t\u00eb dh\u00ebnat p\u00ebr Sh\u00ebn Nikoll\u00ebn (Sh\u00ebnkolli) me 20 sht\u00ebpi e 56 frym\u00eb katolike. Kjo famulli p\u00ebrmbledhte fshatrat: Pullanj, i ndar\u00eb dysh\u00eb nga Buna, numronte 18 sht\u00ebpi katolike me 78 frym\u00eb. Re\u00e7i, edhe ky i ndar\u00eb dysh\u00eb nga Buna, 8 sht\u00ebpi katolike me 44 frym, me kish\u00eb t\u00eb zbuluar ku sh\u00ebrbente famullitari d. Mark Mikeli nga Bria, 45 vje\u00e7ar. Sh\u00ebn Gjergji n\u00eb Breg t\u00eb Bun\u00ebs 9 sht\u00ebpi katolike me 105 frym\u00eb, p\u00ebrmblidhte fashatin Prenkali t\u00eb ndar\u00eb nga Buna, nj\u00eb sht\u00ebpi katolike me 10 frym\u00eb, Fraskanjel me 4 sht\u00ebpi katolike me 46 frym\u00eb, Pentar me 6 sht\u00ebpi katolike me 106 frym\u00eb, Keroq me 7 sht\u00ebpi katolike me 68 frym\u00eb, Luares me 5 sht\u00ebpi katolike me 33 frym\u00eb. Re\u00e7i i Sh\u00ebn Gjergjit kishte 8 sht\u00ebpi katolike me 97 frym\u00eb. Curkanji, 3  sht\u00ebpi katolike me 23 frym\u00eb. Pistuli, 8 sht\u00ebpi katolike me 74 frym\u00eb. Bria, numronte 11 sht\u00ebpi katolike me 69 frym\u00eb dhe p\u00ebrmblidhte n\u00eb vete fshatrat: Kelesena (Kllezna) me 8 sht\u00ebpi e48 frym\u00eb katolike. Bukmira, 3 sht\u00ebpi katolike me 22 frym\u00eb. Shasi, 3 sht\u00ebpi katolike me 26 frym\u00eb. Selita, 1 sht\u00ebpi katolike me 6 frym\u00eb. Suma, nj\u00eb sht\u00ebpi katolike me 5 frym\u00eb. Mida (Milla) 1 sht\u00ebpi katolike me 15 frym\u00eb. Braisha, nj\u00eb sht\u00ebpi katolike me 5 frym\u00eb. N\u00eb Ulqin num\u00ebroheshin 20 frym\u00eb si skllev\u00ebr[89].<\/p>\n\n\n\n

N\u00eb nj\u00eb p\u00ebrshkrim mbi gjendjet e kish\u00ebs dhe<\/em> t\u00eb popullat\u00ebs n\u00eb rrethin e Shkodr\u00ebs, n\u00eb vitin 1777, gjejm\u00eb Sh\u00ebn Gjergjin (5 N\u00ebntor 1777) me 9 sht\u00ebpi katolike me 34 frym\u00eb q\u00eb kungohen, 10 t\u00eb pazot, me kish\u00ebn e Sh\u00ebn Gjergjit me dy meshtar\u00eb jo t\u00eb mir\u00eb. N\u00eb Sh\u00ebn Nikolla n\u00eb Breg t\u00eb Detit (12 N\u00ebntor 1777), kishte <\/em>16 familje me 106 frym\u00eb, 77 q\u00eb kungohen, 10 t\u00eb pazot.  N\u00eb kish\u00ebn me k\u00ebt\u00eb em\u00ebr, sh\u00ebrbente <\/em>d. Anton Logorezi i k\u00ebnaqur me famullin\u00eb dhe famullia e k\u00ebnaqur me t\u00eb.  Setoi:<\/em> Nj\u00eb or\u00eb larg nga Sh\u00ebn Nikolla, dhe 2 or\u00eb larg nga Ulqini. 6 sht\u00ebpi katolike me 36 frym\u00eb, 36 q\u00eb kungohen, 10 t\u00eb pazot. Bria (18 N\u00ebntor 1777)<\/em>, 6 sht\u00ebpi katolike, 22 frym\u00eb q\u00eb kungohen, 13 persona t\u00eb pazot. Kelesina (Kllezna)<\/em> nj\u00eb \u00e7erek ore larg, 9 sht\u00ebpi katolike, 58 frym\u00eb q\u00eb kungohen, 25 persona t\u00eb pazot. Mida (Milla)<\/em> dy or\u00eb larg. 3 sht\u00ebpi katolike, 14 frym\u00eb q\u00eb kungohen, 4 persona t\u00eb pazot. Summa<\/em> dy or\u00eb larg. Nj\u00eb sht\u00ebpi katolike, 8 frym\u00eb q\u00eb kungohen, 5 persona t\u00eb pazot. Bruisa<\/em> rreth dy or\u00eb. Nj\u00eb sht\u00ebpi katolike, 7 frym\u00eb q\u00eb kungohen, dy persona t\u00eb pazot. Shasi:<\/em> 3 sht\u00ebpi katolike, 14 frym\u00eb q\u00eb kungohen, 6 persona t\u00eb pazot. Bukmira<\/em>, 2 sht\u00ebpi katolike, 4 frym\u00eb q\u00eb kungohen, 2 persona t\u00eb pazot[90].<\/p>\n\n\n\n

Adolphe Cerfbeer[91] oficer n\u00eb sh\u00ebrbim t\u00eb Franc\u00ebs[92] shkruan librin \u201cNotise gjeografike mbi Shqip\u00ebrin\u00eb dhe mbi vetit\u00eb e banor\u00ebve t\u00eb sa<\/em>j\u201d (1827). Autori k\u00ebtu shqiptar\u00ebt i ndan\u00eb n\u00eb kat\u00ebr grupe: geg\u00eb, tosk\u00eb, lab\u00eb dhe \u00e7am\u00eb. Geg\u00ebt, katolik\u00ebt, latin\u00ebt ose Mirdit\u00ebt i sheh si njer\u00ebz t\u00eb \u00e7muesh\u00ebm, q\u00eb shikojn\u00eb treg\u00ebtin\u00eb, bujq\u00ebsin\u00eb, e nuk i bien kujt n\u00eb qaf\u00eb. Tosk\u00ebt i konsideron m\u00eb t\u00eb k\u00ebqinj\u00ebt e m\u00eb tradh\u00ebtor\u00ebt e shqiptar\u00ebve, si musliman\u00ebt ashtu edhe t\u00eb krishter\u00ebt, t\u00eb cil\u00ebt nuk din\u00eb tjet\u00ebr ve\u00e7 t\u00eb urrejn\u00eb ato q\u00eb nuk jan\u00eb n\u00eb fen\u00eb e tyre, t\u00eb mos han\u00eb mish t\u00eb m\u00ebrkurave, t\u00eb premtave dhe n\u00eb krezhme, pa patur asnj\u00eb virtyt. Lab\u00ebt \u2013 thot\u00eb se jan\u00eb \u2013 m\u00eb t\u00eb f\u00eblliqtit e m\u00eb trashanik\u00ebt, shtazor\u00ebt e t\u00eb gjith\u00eb shqiptar\u00ebve. Emri \u201clab\u201d u konsiderua si nj\u00eb sharje nd\u00ebr shqiptar\u00ebt. Lab\u00ebt nuk kan\u00eb as prift, as dervish, as hoxh\u00eb. Grat\u00eb labe jan\u00eb aq t\u00eb ndyra sa edhe burrat, u vjen era sepse asnj\u00ebri nuk i ndrrojn\u00eb k\u00ebmishat nga shtati deri i shkyejn. Cam\u00ebt jan\u00eb fanatik\u00eb, barbar\u00eb, anarkist. K\u00ebt\u00eb anarki ata e quajn liri[93].<\/p>\n\n\n\n

Shqiptar\u00ebt jan\u00eb m\u00eb t\u00eb mir\u00ebt e ushtar\u00ebve t\u00eb Turqis\u00eb Evropjane. Kan\u00eb n\u00eb shkall\u00ebn m\u00eb t\u00eb lart\u00eb fuqin\u00eb, shkatht\u00ebsin\u00eb, flak\u00ebn dhe t\u00eb gjitha cil\u00ebsit\u00eb e volitshme p\u00ebr mjeshtrin\u00eb e arm\u00ebve, por meqen\u00ebse jetojn\u00eb n\u00eb nj\u00eb vend pak t\u00eb qytet\u00ebruar, nuk din\u00eb t\u00eb b\u00ebjn\u00eb luft\u00eb me art. Asnj\u00eb ushtar\u00eb nuk q\u00ebllon m\u00eb mir\u00eb se ata. Askush prej trupave nuk zgjedh m\u00eb mir\u00eb se ata vendin dhe nuk e mbron me aq tep\u00ebr forc\u00eb[94] Ata jan\u00eb raca m\u00eb e bukur e Turqis\u00eb Evropjane. T\u00eb tjer\u00ebt i p\u00ebrshkruajn kurdoher\u00eb si ushtar\u00eb t\u00eb dh\u00ebn\u00eb pas pla\u00e7k\u00ebs, si t\u00eb k\u00ebqinj, gj\u00eb q\u00eb s\u2019duket t\u00eb jet\u00eb fare e v\u00ebrtet\u00eb\u2026 N\u00eb sht\u00ebpi nuk punon ve\u00e7 aq sa ka nevoj\u00eb t\u00eb mos vdes\u00eb\u2026Shqiptarja nuk \u00ebsht\u00eb ve\u00e7 se nj\u00eb skllave e burrit\u2026 Pun\u00ebt e r\u00ebnda e b\u00ebjn\u00eb q\u00eb t\u00eb vyshket, rudhet shum\u00eb shpejt dhe i digjet l\u00ebkura, si edhe burrave. Shum\u00eb her\u00eb burri e rreh t\u00eb shoqen[95].<\/p>\n\n\n\n

N\u00eb vitin 1332 Brokardus Monakus, i veshur si prift katolik shkruan se shqiptar\u00ebt jan\u00eb popull i ndersh\u00ebm dhe bujar, ata kan\u00eb libra t\u00eb tjer\u00eb\u2026 (librat e tyre, ose libra shqip). P\u00ebr serb\u00ebt ai shkruente se jan\u00eb fis i prishur dhe i keq, nj\u00eb pjell\u00eb e tmerrshme, e pandershme. Ata nuk din\u00eb fare p\u00ebr Zotin, kish\u00ebn nuk e d\u00ebgjojn\u00eb aspak. Vrasin miqt e vet, nuk i kursejn\u00eb madje as f\u00ebmij\u00ebt e barkut t\u00eb vet dhe i vrasin. Ata shkatrrojn\u00eb dhe prishin\u2026<\/p>\n\n\n\n

N\u00eb botimin e 30 shtatorit 1880, gazeta egjiptase \u201cEl-Aahram\u201d (#217, 30 shtator 1880), p\u00ebr qytetin e Ulqinit gjen me vend t\u00eb p\u00ebrshkruaj:  Ngjarjet e fundit i dhan\u00eb r\u00ebnd\u00ebsi t\u00eb madhe k\u00ebti qyteti, derisa shtetet e m\u00ebdha u detyruan t\u00eb d\u00ebrgojn\u00eb flot\u00ebn e tyre t\u00eb p\u00ebrbashk\u00ebt q\u00eb t\u2019ja dorzojn\u00eb malazez\u00ebve. Rreth k\u00ebti qyteti, koh\u00ebt e fundit kan\u00eb ndodhur shum\u00eb ngjarje, t\u00eb cilat nuk kan\u00eb nevoj\u00eb t\u00eb p\u00ebrs\u00ebriten, por k\u00ebsaj radhe do t\u00eb flasim p\u00ebr historin\u00eb e tij. Ulqini \u00ebsht\u00eb qytet osman nd\u00ebrmjet Malit t\u00eb Zi dhe Shqip\u00ebris\u00eb. Ka dy limane, i pari \u00ebsht\u00eb i ngusht\u00eb dhe i cek\u00ebt, kurse i dyti \u00ebsht\u00eb i gj\u00ebr\u00eb dhe i thell\u00eb. Qyteti ndahet n\u00eb dy pjes\u00eb: n\u00eb at\u00eb t\u00eb vjetrin dhe t\u00eb riun. I vjetri ka 24 sht\u00ebpi dhe nj\u00eb kala jo aq me r\u00ebnd\u00ebsi, pasi rrethohet nga nj\u00eb mur\u00eb i dob\u00ebt dhe mbi t\u00eb ngrihen kodrat q\u00eb mund t\u00eb mbikqyrin n\u00eb t\u00eb, nd\u00ebrsa Ulqini i Ri ka 400 sht\u00ebpi, prej tyre 3800 banor\u00eb jan\u00eb musliman, 13 familje me 80 antar serbe, 8 familje me 40 an\u00ebtar\u00eb jan\u00eb katolike dhe 80 persona jan\u00eb zezak\u00eb. N\u00eb k\u00ebt\u00eb qytet, deri m\u00eb 1858, nuk kan\u00eb banuar t\u00eb krishter\u00ebt ortodoks. Turqit e quajn k\u00ebt\u00eb qytet \u201cUlxhan\u201d, shqiptar\u00ebt \u201cUlqin\u201d dhe serb\u00ebt \u201cUlcin\u201d. N\u00eb koh\u00ebt e vjetra \u00ebsht\u00eb thirrur \u201cUlcinium\u201d. Kur \u00ebsht\u00eb ndar\u00eb Perandoria Romake, Ulqini i \u00ebsht\u00eb bashkuar asaj t\u00eb Lindjes. K\u00ebshtu ka mbetur deri n\u00eb brezin e nj\u00ebmb\u00ebdhjet\u00eb. N\u00eb at\u00eb koh\u00eb, fituan serb\u00ebt, hungarez\u00ebt dhe frenikasit kund\u00ebr bizantin\u00ebve dhe qyteti mbeti n\u00ebn sundimin serb deri m\u00eb 1408, pastaj n\u00ebn fenikasit deri m\u00eb 1561. N\u00eb k\u00ebt\u00eb vit e pushtoi Ahmet Pasha, n\u00eb em\u00ebr t\u00eb Perandoris\u00eb Osmane,  dhe k\u00ebshtu jetoi n\u00eb qet\u00ebsi deri m\u00eb 1870,  kur e sulmuan malazezt\u00eb dhe prej ushtris\u00eb s\u00eb qytetit, mbyt\u00ebn af\u00ebr 1000 ushtar\u00eb, zun\u00eb rob af\u00ebr 500 t\u00eb tjer\u00eb, dhe dogj\u00ebn gjysm\u00ebn e qytetit, nd\u00ebrsa shtetet e M\u00ebdha t\u00eb Evrop\u00ebs, vendos\u00ebn m\u00eb 1880,  q\u00eb k\u00ebt\u00eb qytet t\u2019ja japin Malit t\u00eb Zi[96].<\/p>\n\n\n\n

N\u00eb Kamus al-a lam-in e Sami Frash\u00ebrit, shkruar n\u00eb vitin 1889 jepet p\u00ebrshkrimi i Ulqinit: \u201c\u2026Ulqini \u00ebsht\u00eb nj\u00eb kasaba buz\u00eb detit Adriatik, n\u00eb an\u00ebn veriprendimore t\u00eb Shqip\u00ebris\u00eb. Esht\u00eb nj\u00eb kasaba shum\u00eb e vjeter e njohur me emrin Olcinium, t\u00eb cil\u00ebn sot shqiptar\u00ebt e quajn Ylqyn ose Ylqin, kurse evropjan\u00ebt e quajn me emrin Dulqimi. Nj\u00eb pjese e kasabas\u00eb \u00ebsht\u00eb br\u00ebnda kalas\u00eb. Megjithse kalaja esht\u00eb shum\u00eb e fort\u00eb nga ana detit dhe ka pamje te bukur, mbi kala dominojn\u00eb Kulunza dhe Nashori. Mbrenda n\u00eb kala gjenden 100 shpi. Kurse jasht\u00eb mureve te saj, buz\u00eb bregdetit dhe kodrave jan\u00eb 600 sht\u00ebpi. Numri i banor\u00ebve arrin\u00eb 5000. Ulqinak\u00ebt q\u00eb moti jan\u00eb marr\u00eb me detari. N\u00eb mesjet\u00eb ishin t\u00eb popullarizuar si kusar\u00eb n\u00eb Detin e Bardh\u00eb. Ata gjithashtu me 400-500 anije b\u00ebnin tregti n\u00eb gjith\u00eb an\u00ebt e Detit t\u00eb bardh\u00eb. Detaret e Ulqinit te organizuar me emrin \u201cuskok\u00eb\u201d n\u00eb em\u00ebr te Perandoris\u00eb Osmane, luftonin dhe u b\u00ebnin rezistenc\u00eb dhe e t\u00ebr\u00eb rezistenc\u00eb u kuror\u00ebzua me pavarsin\u00eb e Greqis\u00eb. Gjat\u00eb koh\u00ebs s\u00eb kryengritjeve formacionet e p\u00ebrb\u00ebra nga detar\u00ebt e krishter\u00eb shqiptar\u00eb, n\u00eb luft\u00eb me pla\u00e7kit\u00ebsit grek\u00eb, shkat\u00ebrruan nj\u00eb pjes\u00eb t\u00eb anijeve. Megjithat\u00eb deri n\u00eb dit\u00ebt tona ka pasur n\u00eb dispozicion 200-300 anije. Limani \u00ebsht\u00eb i vog\u00ebl, por nja nj\u00eb or\u00eb n\u00eb veri t\u00eb kasabas\u00eb, ka nj\u00eb liman mjaft t\u00eb gj\u00ebr\u00eb dhe t\u00eb mbrojtur nga era e jugut e njohur me emrin Val de Nuca. Detar\u00ebt e Ulqinit i kan\u00eb b\u00ebr\u00eb sh\u00ebrbime t\u00eb m\u00ebdha Port\u00ebs s\u00eb Lart\u00eb n\u00eb det\u00eb, aq sa disa nga mesi i tyre jan\u00eb ngritur n\u00eb grad\u00ebn e kapidan pash\u00ebve<\/em>\u2026\u201d[97].<\/p>\n\n\n\n

Studjuesi Marin Sirdani, n\u00eb vitin 1904, kishte shkuar n\u00eb Ulqin ku kishte q\u00ebndruar nj\u00eb jav\u00eb. Bashk\u00eb me famullitarin e qytetit Pater Bonaventura da Contrada, O.F. M, me nj\u00eb t\u00eb krishter\u00eb ulqinak e me nj\u00eb musliman, kishin dalur n\u00eb K\u00ebshtjell\u00eb dhe nga bisedat q\u00eb kishte b\u00ebr\u00eb me to, kishte sh\u00ebnuar ato q\u00eb ja mori mendja se ja vlen\u00eb t\u00eb sh\u00ebnohen: \u201cLedhat e k\u00ebshtjellit ishin vende-vende t\u00eb lagueme e ndermjet gjith\u00eb atyne rrendimeve ndertesash ishin ende n\u00eb kamb\u00eb nja njizet shpija, t\u00eb banueme prej muhamedan\u00ebsh. Ne mjes t\u00eb tyne naltohej nji xhami qi diftohej se motit kishte ken\u00eb kish\u00eb e Sh\u00ebn Kollit e se kishte ende shkrimin mbi der\u00eb\u2026 Si mbarojshin shpijat e banueme, ndermjet te gomileve ndeshem ne nji big kund nji metrit, e neper te shifet, jo fort thell\u00eb, nji vend i gjan\u00eb mbushe me uj\u00eb, si nji ubet, por mbi te vijojshin shtylla te shendritshme si t\u2019ishin mermerit. Thojshin se motit ishte kene kish\u00eb (crypta). Ka mesi i ledheve t\u00eb k\u00ebshtjellit, n\u00eb mur\u2019 nalt, ishte shkrue me germa t\u00eb m\u00ebdha tullash s\u2019ardhuna, emni i k\u00ebshtjellit \u201cColesis\u201d. Ne njanen nder frangjia qi kundrojshin detin shenojshin vendin prej kah\u00eb ishin ken\u00eb kalarue e mbyt\u00eb n\u00eb det\u00eb tridhet\u00eb murgesha p\u00ebr mos me ra n\u00eb dor\u00eb t\u00eb turqeve kur hijn s\u00eb pari n\u2019at\u00eb gjytet. Ngjitas me k\u00ebshtjell, maje nja kodre pak\u00ebz ma ul\u00ebt, shtrihej vendi i gjytetit t\u00eb hershem. Per si m\u00eb kallzojshin ciceronat,motit mbush\u00eb me shpija e i rrethueme me ledhe t\u00eb m\u00ebdha, por at\u2019her\u00eb megjithse e kishin shti nen veti, nuk u dukshin ma as rrandime ndertesash as ledhesh. Shifej vetem nji kish\u00eb mjeft e madhe qi thojshin se ishte ken\u00eb e Sh\u00ebn Ded\u00ebs, por e mirosun qysh pak vjet prej Krajl Nikoll\u00ebs e lshue ortodoksvet. Banor\u00ebt e gjytetit kishin nxan\u00eb vend buz\u00ebs s\u00eb bregut t\u00eb detit e aty kishin ndertue shpija e tregore. Ulqini at\u00ebher\u00eb si sot ishte fjesht\u00eb shqyptar, e u flit\u00ebte gjuha shqype prej mbar\u00eb popullit. Qeveria malazeze kishte nji shkoll\u00eb me gjuh\u00eb sllavishte, por musliman\u00ebt qi ishin shumic\u00eb e madhe e atij gjyteti nuk i dergojshin f\u00ebmit e vet ne at\u00eb shkoll\u00eb. Ata kishin meitepin e vet me gjuhe turqishte si n\u00eb kohen e zotiait turk. T\u00eb krishten\u00ebi tuj mos pas\u00eb shkoll\u00eb tjet\u00ebr, ndiqshin shkollen e shtetit e nxansat kishin nis\u00eb me u quajt me mbiemnin q\u00eb u kishte vu \u201cu\u00e7iteli\u201d ,disave fjesht\u00eb slav\u00ebsh e disave shtue emnit te bab\u00ebs nji iq. Megjitiate ata u mbajshiu shqiptar e flisnin shqyip jashta shkollet. Nji franciskan tjeter, Pader Jak Sal\u00e7i, shqyptar i distriktit t\u00eb Ulqinit, bani qi n\u00eb shkollen e Ulqinit n\u00eb vend t\u00eb sllavishtes te m\u00ebsohet shqypja.<\/em>..\u201d[98]
<\/p>\n\n\n\n

\n\n\n\n

[1] Basvekalet arsivi, Tapu defterleri defter- mafassal liva-i , Iskenderye, Nr. 17, me 473 faqe.<\/p>\n\n\n\n

[2] Selami Pulaha: \u201cPopullsia Shqiptare e Kosov\u00ebs gjat\u00eb shek. XV-XVI\u201d studime dhe dokumente, f.75<\/p>\n\n\n\n

[3] Sipas \u201cDefteri i regjistrimit t\u00eb Sanxhakut t\u00eb Shkodr\u00ebs t\u00eb vitit 1582; cit. Dr. Mustafa Memiq: \u201cBosnjaci muslimana Sandzaka i Crne Gore\u201d, Sarajev\u00eb 1996<\/p>\n\n\n\n

[4] \u201cDefteri i regjistrimit t\u00eb Sanxhakut t\u00eb Shkodr\u00ebs i vitit 1485\u201d Paraqitja, hyrja, transliterimi, perkthimi dhe komentet nga Selami Pulaha, botimi i Institutit t\u00eb Historis\u00eb pran\u00eb Akademis\u00eb s\u00eb Shkencave t\u00eb RP t\u00eb Shqip\u00ebris\u00eb, Tiran\u00eb 1974, f. 137-145<\/p>\n\n\n\n

[5] Basvekalet arsivi, Tapu defterleri defter- mafassal liva-i , Iskenderye, Nr. 17, me 473 faqe<\/p>\n\n\n\n

[6] Defteri i Regjistrimit t\u00eb Sanxhakut t\u00eb Shkodr\u00ebs, i vitit 1485, p\u00ebrgatitur nga Selami Pulaha, Instituti i historis\u00eb, Tiran\u00eb 1974, F.7<\/p>\n\n\n\n

[7] Defteri i Regjistrimit t\u00eb Sanxhakut t\u00eb Shkodr\u00ebs, i vitit 1485, p\u00ebrgatitur nga Selami Pulaha, Instituti i historis\u00eb, Tiran\u00eb 1974  f. 210-330..- Hasi i Sanxhakbeut p\u00ebrfshinte fshatra nga nga nahije t\u00eb ndryshme ose nahije t\u00eb tjera<\/p>\n\n\n\n

[8] Defteri i Regjistrimit t\u00eb Sanxhakut t\u00eb Shkodr\u00ebs, i vitit 1485, p\u00ebrgatitur nga Selami Pulaha, Instituti i historis\u00eb, Tiran\u00eb 1974, f.14<\/p>\n\n\n\n

[9] Selami Pulaha: \u201cPopullsia Shqiptare e Kosov\u00ebs gjat\u00eb shek. XV-XVI\u201d studime dhe dokumente<\/p>\n\n\n\n

[10] Defteri i Regjistrimit t\u00eb Sanxhakut t\u00eb Shkodr\u00ebs, i vitit 1485, p\u00ebrgatitur nga Selami Pulaha, Instituti i historis\u00eb, Tiran\u00eb 1974 f.41<\/p>\n\n\n\n

[11] A. Selishev: \u201cSllaljanskoe naselenie v\u2019Albaniji\u201d Sofije 1931 ~ A. Jovicevic: \u201cCrnogorsko Primorje i Krajina\u201d Beograd 1922 ~ M. Filipoviq: \u201cHas pod Pastrikom\u201d Sarajevo 1958 ~ A. Urosheviq: \u201cKosova\u201d Beograd 1965; \u201cStudija Balkana\u201d I, Sofija 1970<\/p>\n\n\n\n

[12] M. Shufflay: \u201cDie Grenzen Albaniens im Mittelalter\u201d n\u00eb \u201cIllyrich Albanische Forcchungen\u201d Mynchen an Leipzing 1916, Vol. I-r\u00eb, f.202-203 ~ K. Jericek: \u201cAlbanien in der Vergangenheit\u201d dhe \u201cScutari und sein Gebiet im Mittelalter\u201d n\u00eb: \u201cIllyrici Albanische\u201d Forschungen , Vol. I-r\u00eb, f. 69-70 dhe 117<\/p>\n\n\n\n

[13] . A.S.V, Cons, X Misti XXVI\/119 (148); N\u00eb: \u201cDokumente p\u00ebr Historin\u00eb e Shqip\u00ebris\u00eb 1479-1506\u201d Pjesa e dyt\u00eb (1499-1506), p\u00ebrgaditur nga Injac Zamputi, Tiran\u00eb 1979, Dok. Nr.53, f. 96-101<\/p>\n\n\n\n

[14] HARBAK, DRVO-61, Pylli i Ulqinit, AAV. XI, 2725<\/p>\n\n\n\n

[15] ASV.Senato.mar.Rog. 16-174, Re 11 n\u00ebntor 1507 Op. Cit sipas Oliver Jens Schmitt: \u201cShqip\u00ebria Venedike\u201d, shqip\u00ebruar nga Ardian Klosi, Tiran\u00eb 2007, f.71<\/p>\n\n\n\n

[16] Kretschmer 629 teksti 503<\/p>\n\n\n\n

[17] Boskovic: \u201cUlcinj\u201d 65-71 sipas O. J.Schmitt: \u201cShqip\u00ebria Venedike\u2026\u201d, f.100<\/p>\n\n\n\n

[18] AD, II, 370, sipas O. J.Schmitt: \u201cShqip\u00ebria Venedike\u2026\u201d,f.152<\/p>\n\n\n\n

[19] Boskovic: \u201cStari Bar\u201d, 237<\/p>\n\n\n\n

[20] AAV, XV, 3570, sipas O. J.Schmitt: \u201cShqip\u00ebria Venedike\u2026\u201d,f.159<\/p>\n\n\n\n

[21] O. J.Schmitt: \u201cShqip\u00ebria Venedike\u2026\u201d,f.78<\/p>\n\n\n\n

[22] O. J.Schmitt: \u201cShqip\u00ebria Venedike\u2026\u201d,f.79<\/p>\n\n\n\n

[23] O. J.Schmitt: \u201cShqip\u00ebria Venedike\u2026\u201d,f.82<\/p>\n\n\n\n

[24] O. J.Schmitt: \u201cShqip\u00ebria Venedike\u2026\u201d,f.85<\/p>\n\n\n\n

[25] Jericek, Romanen I, 46v, sipas O. J.Schmitt: \u201cShqip\u00ebria Venedike\u2026\u201d,f.86<\/p>\n\n\n\n

[26] Boskovic: \u201cStari Bar\u201d, 217v, sipas O. J.Schmitt: \u201cShqip\u00ebria Venedike\u2026\u201d,f.98<\/p>\n\n\n\n

[27] Boskovic: \u201cStari Bar\u201d 237 vv<\/p>\n\n\n\n

[28] O. J.Schmitt: \u201cShqip\u00ebria Venedike\u2026\u201d,f.102<\/p>\n\n\n\n

[29] Boskovic: \u201cStari Bar\u201d 204 v<\/p>\n\n\n\n

[30] O. J.Schmitt: \u201cShqip\u00ebria Venedike\u2026\u201d,f.104<\/p>\n\n\n\n

[31] Boskovic: \u201cStari Bar\u201d 26 vv, sipas O. J.Schmitt: \u201cShqip\u00ebria Venedike\u2026\u201d,f.101<\/p>\n\n\n\n

[32] Boskovic: \u201cUlcinj\u201d 18, 159<\/p>\n\n\n\n

[33] Boskovic: \u201cStari Bar\u201d 212 vv<\/p>\n\n\n\n

[34] Boskovic: \u201cStari Bar\u201d, 5514<\/p>\n\n\n\n

[35] Sufflay: \u201cStadte\u2026\u201d38, sipas O. J.Schmitt: \u201cShqip\u00ebria Venedike\u2026\u201d,f.155<\/p>\n\n\n\n

[36] O.J. Schmitt: \u201cShqip\u00ebria Venedike\u201d, shqip\u00ebruar nga Ardian Klosi, Tiran\u00eb 2007, f.157<\/p>\n\n\n\n

[37] AAV.V. 1297 (Crayna); XXI.5853 Op. Cit sipas Oliver Jens Schmitt: \u201cShqip\u00ebria Venedike\u201d, shqip\u00ebruar nga Ardian Klosi, Tiran\u00eb 2007<\/p>\n\n\n\n

[38] Jericek, Statt\u2026 I. 34 dhe AAV. XIX.5705 \u2013 qershor 1445; XXI 5853, Oliver Jens Schmitt: \u201cShqip\u00ebria Venedike\u201d, shqip\u00ebruar nga Ardian Klosi, Tiran\u00eb 2007, f.73<\/p>\n\n\n\n

[39] AAV. V. 1470, Op. Cit sipas Oliver Jens Schmitt: \u201cShqip\u00ebria Venedike\u201d, shqip\u00ebruar nga Ardian Klosi, Tiran\u00eb 2007<\/p>\n\n\n\n

[40] AAV. V. 1472. VII, 1473 Op. Cit sipas Oliver Jens Schmitt: \u201cShqip\u00ebria Venedike\u201d, shqip\u00ebruar nga Ardian Klosi, Tiran\u00eb 2007<\/p>\n\n\n\n

[41] O. J. Schmitt: \u201cShqip\u00ebria Venedike\u201d, \u2026 f.73<\/p>\n\n\n\n

[42] Sufflay: \u201cPovijest\u201d, 197, sipas O. J.Schmitt: \u201cShqip\u00ebria Venedike\u2026\u201d,f.153<\/p>\n\n\n\n

[43] Jericek \/ Geschichte I, 207v; Sufflay: \u201cKirchenzustande\u201d 223, sipas O. J.Schmitt: \u201cShqip\u00ebria Venedike\u2026\u201d,f.183<\/p>\n\n\n\n

[44] Bibl. Nazion, Napoli, X, G. 37, fol.159; IORGA, Notes, etc. V-e, ser., CCCIX, 272-273, n\u00eb: \u201cDokumente p\u00ebr Historin\u00eb e Shqip\u00ebris\u00eb 1479-1506\u201d Pjesa e dyt\u00eb (1499-1506), p\u00ebrgaditur nga Injac Zamputi, Tiran\u00eb 1979, dok. #168,(II), f. 236-237<\/p>\n\n\n\n

[45] DIARII \u2013 I Diari Di Marino Sanuto, Editori: Barozzi, N. Berchet, G., Fulin, R.., Stefani F., etj. Tome V\/1006, Venezia MDCCCLXXIX \u2013 MDCCCLXXXI; n\u00eb: \u201cDokumente p\u00ebr Historin\u00eb e Shqip\u00ebris\u00eb 1479-1506\u201d Pjesa e dyt\u00eb (1499-1506), p\u00ebrgaditur nga Injac Zamputi, Tiran\u00eb 1979, dok. #366(II), f. 399-400 Deri n\u00eb fund t\u00eb shekullit XIX-t\u00eb,  n\u00eb M\u00ebrkot ka zotruar dygjuh\u00ebsia. Shum\u00eb familje nga Tugjemili e M\u00ebrkoti tregojn\u00eb zanafillen e tyre shqiptare vendase ose me prejardhje nga Kraja e Ana e Malit, emrat e fiseve me t\u00eb cilat lidhen edhe trojet e t\u00eb par\u00ebve. A. Baldacci: \u201cGli Albanesi, Nel Montenegro\u201d n\u00eb \u201cStudi Speciali Albanesi\u201d Vol. III, Rom\u00eb 1937, f. 93\u2026 Op. Cit. N\u00eb S. Brisku: \u201cDisa shtresime gjuh\u00ebsore n\u00eb toponimin\u00eb e regjionit t\u00eb Ulqinit\u201d, \u201cOnomastika e Kosov\u00ebs\u201d Prishtrin\u00eb 1979, f.194-195.<\/p>\n\n\n\n

[46] LUBICIC, Commisiones etc, Docum.1, pp.1-30, L\u2019editore mette in nota a.p.1; Da un codice di proprieta speciale dell\u2019editore del XVII secolo. Botuesi sh\u00ebnon se dokumenti \u00ebsht\u00eb nxjerr\u00eb nga nj\u00eb kodik i shekullit XVII, por kjo u regjitstrua n\u00eb shekullin XVI, p\u00ebr faktin se Ulqini dhe Tivari rezultojn\u00eb akoma n\u00eb dor\u00ebn e Venedikasve. ~ \u201cDokumente t\u00eb Shekujve XVI-XVII p\u00ebr historin\u00eb e Shqip\u00ebris\u00eb\u201d, v\u00ebll. 1, (1507-1592), p\u00ebrgaditur nga Injac Zamputi, Tiran\u00eb 1989, dok.181, f.164-174<\/p>\n\n\n\n

[47] J. Muller: \u201cRelacion hartuar nga Shkodra m\u00eb 22 janar 1838; K. Thesproto \u00e7 A. Psalidha: \u201cGeographia Alvanias kai Epeiru ex anekdotu\u201d, Janina 1964, f.76; op. Cit. Z. Shkodra: \u201cQyteti shqiptar gjat\u00eb Rilindjes Komb\u00ebtare\u201d, Tiran\u00eb 1984, f.211<\/p>\n\n\n\n

[48] Z. Shkodra: \u201cQyteti shqiptar gjat\u00eb Rilindjes Komb\u00ebtare\u201d, Tiran\u00eb 1984, f.270<\/p>\n\n\n\n

[49] LUBICIC, Commisiones etc, Docum.II, pp.30-37, L\u2019editore mette in nota a.p.1; Da un codice di proprieta speciale dell\u2019editore del XVII secolo. P\u00ebr faktin se Ulqini dhe Tivari rezultojn\u00eb akoma n\u00eb dor\u00ebn e Venedikasve, dokumenti eshte i konsideruar para vitit 1571. ~ \u201cDokumente t\u00eb Shekujve XVI-XVII p\u00ebr historin\u00eb e Shqip\u00ebris\u00eb\u201d, v\u00ebll. 1, (1507-1592), p\u00ebrgaditur nga Injac Zamputi, Tiran\u00eb 1989, dok.182, f.176-177<\/p>\n\n\n\n

[50] Lubicic Commissiones, dok. XVII; Commissiones et Relationes Venetae, colleigt et diggesit Simeon Ljubic, etc. Tomus III (ann. 1553-1571) n\u00eb: Monumenta Hist. Slav. Merid., V. XI, Zagrabiae, 1880 ~~ \u201cDokumente t\u00eb shekujve XVI-XVII p\u00ebr Historin\u00eb e Shqip\u00ebris\u00eb\u201d, V\u00ebll. I-r\u00eb, viti 1507-1592. P\u00ebrgaditur nga Injac Zamputi, Instituti i Historis\u00eb, Tiran\u00eb   1989, dok.#201, f. 197-303<\/p>\n\n\n\n

[51] . Ky relacion ka qen\u00eb botuar prej Ljubicicit, por nuk e ka emrin e autorit. G. Praga (Stato att. Studi alb n\u00eb Rivista Storica Ital. 1940, 30\/VI, f.216), thot\u00eb se ndoshta \u00ebsht\u00eb nj\u00eb ralecion i proveditorit t\u00eb Kotorrit, por as ai nuk jep em\u00ebr<\/p>\n\n\n\n

[52] Ilir\u00ebr dhe Iliria tek autor\u00ebt antik\u00eb, V\u00ebllimi I-r\u00eb, Universiteti Shtetror\u00eb i Tiran\u00ebs, Tiran\u00eb 1965, f. 130<\/p>\n\n\n\n

[53] Acta\u2026 II, 206; s. Benedicti de Buena, cituar tek Shaban Demiraj: \u201cPrejardhja e shqiptar\u00ebve n\u00eb drit\u00ebn e d\u00ebshmive t\u00eb gjuh\u00ebs shqipe\u201d, Akademia e shkencave t\u00eb Shqip\u00ebris\u00eb, Tiran\u00eb 1999, 153<\/p>\n\n\n\n

[54] shih Bogdani: \u201cCuneus Prophetarum, II, 12,5 Beuna II, 40, 12, cit. Sh. Demiraj po aty f.130<\/p>\n\n\n\n

[55] Radoslav Kati\u00e7iq: Ancient languages  of the Balkans. The Hague \u2013 Paris 1976<\/p>\n\n\n\n

[56] I. Popoviq: Geschichte der Serbokroatischen Sprache Wiesbaden, 1960<\/p>\n\n\n\n

[57] Norbert Jokl: Zur Geschichte des Alb Diphthongs \u2013 ua \u2013 ue IF 49, 50, viti 1931-1932<\/p>\n\n\n\n

[58] Eqrem Cabej: Studime Etimologjike  n\u00eb fush\u00ebn e shqipes, Vol. II-t\u00eb, Tiran\u00eb 1976, f.347<\/p>\n\n\n\n

[59] m\u00eb gj\u00ebr\u00ebsisht shih: H. Bushati,  \u201cShkodra dhe Motet\u201d<\/p>\n\n\n\n

[60] Ky dor\u00ebshkrim ruhet n\u00eb biblotek\u00ebn e fret\u00ebrve fran\u00e7eskan\u00eb, ne Raguz\u00eb n\u00ebn numrin 410 (289), dhe si duket nuk \u00ebsht\u00eb origjinali por kopje e m\u00ebvonshme nga ndonj\u00eb arkiv, per \u00e7ka shkruan edhe P. Marin Sirdani n\u00eb maj te vitit 1936 n\u00eb revist\u00ebn \u201cHylli i drit\u00ebs\u201d. Shikoje t\u00eb cituar edhe tek Dr. R. Ushaku: Ulqini \u2026 f.21-23<\/p>\n\n\n\n

[61] Po aty (???)<\/p>\n\n\n\n

[62] Naturalis Historie,  Lib.III-t\u00eb, kap.27<\/p>\n\n\n\n

[63] Dr. Ruzhdi Ushaku: \u201cUlqini n\u00eb gjurm\u00ebt e shekujve\u201d, ArtClub \u2013Ulqin 1991, f. 13-15<\/p>\n\n\n\n

[64] .\u201cSpomenici Kulture Crne Gore\u201d, Berograd 1997, f.360<\/p>\n\n\n\n

[65] \u201cIstorija Crne Gore\u201d I, Titograd 1967, f.325<\/p>\n\n\n\n

[66] R. Ushaku:\u201cUlqini n\u00eb Gjurm\u00ebt e Shekujve\u201d Ulqin 1991, f.21<\/p>\n\n\n\n

[67] P. Mijoviq: \u201cVjecno na Krajini\u201d Virpazar \u2013 Bar \u2013 Ulcinj\u201dCetinje 1974,f.26).<\/p>\n\n\n\n

[68] \u201cIstorija Crne Gore\u201d, f.325<\/em><\/p>\n\n\n\n

[69] . AR. VAT, A. A. ARM, I-XVIII, 1748, CORDIGNANO, Geogr., Eccl, Alb, (10)234, n\u00eb: \u201cDokumente t\u00eb shekujve XVI-XVII p\u00ebr Historin\u00eb e Shqip\u00ebris\u00eb\u201d, V\u00ebll. I-r\u00eb, viti 1507-1592. P\u00ebrgaditur nga Injac Zamputi, Instituti i Historis\u00eb, Tiran\u00eb   1989, dok.#250, f. 341-343<\/p>\n\n\n\n

[70] . I.Zamputi: \u201cDokumente\u2026\u201dI, dok.247, f.330-331<\/p>\n\n\n\n

[71] Drasko Scekic: \u201cPutujuci Crnom Gorom\u201d, Podgorica 1994, f.17<\/p>\n\n\n\n

[72] John V.A.Fine Jr: \u201cThe Late Medieval Balkans\u201d, The University of Michigan Press, 2000, f.533<\/p>\n\n\n\n

[73] Grup autor\u00ebsh: \u201cBar, Grad pod Rumijom\u201d, Bar 1984, f.39<\/p>\n\n\n\n

[74] Grup autor\u00ebsh: \u201cBar, Grad pod Rumijom\u201d, Bar 1984, f.40<\/p>\n\n\n\n

[75] I. Zamputi dhe S. Pulaha: \u201cDokumente t\u00eb shekujve XVI-XVII p\u00ebr Historin\u00eb e Shqip\u00ebris\u00eb, v\u00ebll.IV, (1675-1699), Tiran\u00eb 1990, f.25<\/p>\n\n\n\n

[76] Gajnsone, V\u00ebll.V-st\u00eb i Atlantit, f.247<\/p>\n\n\n\n

[77] Cotovic Itin. Hier. \u2013 Itinerarium Herosolymitanum et Syriacum, Anvers 1616; n\u00eb Dokumente t\u00eb shekujve XVI-XVII p\u00ebr Historin\u00eb e Shqip\u00ebris\u00eb\u201d, V\u00ebll. II-t\u00eb, viti 1593-1602 P\u00ebrgaditur nga Injac Zamputi, Instituti i Historis\u00eb, Tiran\u00eb   1990, dok.#175, f. 247-257<\/p>\n\n\n\n

[78] Cluverius, Intr. Un. G. \u2013 Philipi Cluverii Introductio in Universam Geographiam etc. Olim Studio et Opera Johannis Punonis etc. Edita a JO. Hekelio etc. Guelferbuti, Impensis Conradi Punonis\u2026 M.DC., L. XXXVI, n\u00eb: Dokumente t\u00eb shekujve XVI-XVII p\u00ebr Historin\u00eb e Shqip\u00ebris\u00eb\u201d, V\u00ebll. II-t\u00eb, viti 1593-1602 P\u00ebrgaditur nga Injac Zamputi, Instituti i Historis\u00eb, Tiran\u00eb 1990, dok.#176, f. 258-261<\/p>\n\n\n\n

[79]  HORVAT-GLASNIK, XXI, dok. Nr. 90, f. 314-316; n\u00eb: Dokumente t\u00eb shekujve XVI-XVII p\u00ebr Historin\u00eb e Shqip\u00ebris\u00eb\u201d, V\u00ebll. III-t\u00eb, viti 1603-1621 P\u00ebrgaditur nga Injac Zamputi, Instituti i Historis\u00eb, Tiran\u00eb   1990, dok.#9,  f. 43-49<\/p>\n\n\n\n

[80] A.S.V. Busta miscallenea di atti diversi manoscritti, Filza 28(2); ZAMPUTI \u201cRelacione\u201dv.1, nr.5 f.296-310,  n\u00eb: \u201cDokumente t\u00eb shekujve XVI-XVII p\u00ebr historin\u00eb e Shqip\u00ebris\u00eb\u201d V\u00ebll. III-t\u00eb, (viti 1603-1621), p\u00ebrgaditur nga Injac Zamputi, Tiran\u00eb 1989, dokumenti nr. 211,  f. 376-392; Ky relacion i P. Budit \u00ebsht\u00eb i botuar edhe n\u00eb revist\u00ebn \u201cP\u00ebrparimi\u201d (v.1914, f.23, 43, 59, 73). Revista sh\u00ebnon se origjinali ishte nxjerr\u00eb nga arkivi i Venedikut, megjithse Mario Rok\u00eb (Roques) n\u00eb: \u201cRecherches\u2026\u201d thot\u00eb se nuk ka mund ta gjej k\u00ebt\u00eb let\u00ebr n\u00eb arkivin e p\u00ebrmendur. Ka edhe mendime se kjo let\u00ebr nuk \u00ebsht\u00eb shkruar nga P. Budi, por nga ndonj\u00eb p\u00ebrfaq\u00ebsues i tij q\u00eb jetonte n\u00eb Rom\u00eb<\/p>\n\n\n\n

[81] Injac Zamputi: \u201cRelacione mbi gjendjen e Shqip\u00ebris\u00eb Veriore dhe t\u00eb Mesme n\u00eb shkekullin XVII\u201d, Tiran\u00eb  1963, V\u00ebll. I-r\u00eb, Dok#2, f.75-93<\/p>\n\n\n\n

[82] Relacioni i Mariano Bolic\u00ebs, drejtuar Mikel Mafjos mbi Sanxhakun e Shkodr\u00ebs. Viti 1614, I. Zamputi: \u201cRelacione mbi gjendjen e Shqip\u00ebris\u00eb Verioredhe t\u00eb Mesme n\u00eb shkekullin XVII\u201d, Tiran\u00eb  1963, V\u00ebll. I-r\u00eb, Dok#3, f.259-265<\/p>\n\n\n\n

[83] Relacion i arqipeshkvit t\u00eb Tivarit Gjergj Bardhit, mbi vizit\u00ebn e kryeme n\u00eb dio\u00e7ezin e Tivarit; 20 tetor \u2013 nandor 1637, VIS.COLL. v.16, fl.234-235v; Injac Zamputi: \u201cRelacione mbi gjendjen e Shqip\u00ebris\u00eb Veriore dhe t\u00eb Mesme n\u00eb shkekullin XVII\u201d, Tiran\u00eb 1965, V\u00ebll. II-t\u00eb, Dok#25, f.93-97<\/p>\n\n\n\n

[84] Geschichte Derserben, I, Band, Gotha 1911, f. 115, 116, 120, 152, 154\u2032, vo\u00e7uar nga Konstandin Jericek (Vjen- Austri), \u201cMbi shqiptaret e trevave veriore, dhe verilindore ne kontarkte me popullsise sllave\u2026\u201d E verteta mbi Kosoven\u2026\u201d f-113<\/p>\n\n\n\n

[85] Prelati etc. 1685, Vol. 68, fol.335, dok. Nr. CCXXXIII; THEINER, V.M. \u2013 Vetera Monumenta Slavorum Meridinaliorum historiam illustratia. Deprompta  et collecta ab Agustino Theiner, Tomus Secundus\u2026 Zagrabiae 1875, II\/217-221 n\u00eb: \u201cDokumente t\u00eb shekujve XVI-XVII p\u00ebr historin\u00eb e Shqip\u00ebris\u00eb\u201d V\u00ebll. IV-t\u00eb, (viti 1675-1699), p\u00ebrgaditur nga Injac Zamputi, Tiran\u00eb 1990, dokumenti nr. 6,  f. 24-43<\/p>\n\n\n\n

[86] Srpska Kraljevska Akademija Spomenik, LII; drugi razred, Beograd 1914, f.72-81; N\u00eb: \u201cDokumente t\u00eb shekujve XVI-XVII p\u00ebr historin\u00eb e Shqip\u00ebris\u00eb\u201d V\u00ebll. IV-t\u00eb, (viti 1675-1699), p\u00ebrgaditur nga Injac Zamputi, Tiran\u00eb 1990, dokumenti nr. 162,  f. 401-413<\/p>\n\n\n\n

[87] AQSH. i RSHF 132-a V. 1744\u2032 D.1 f.2-4 ; Nevila Nika: \u201cDioqeza e Shkodr\u00ebs gjat\u00eb shekullit XVIII-t\u00eb. Sipas dor\u00ebshkrimeve arkivore\u201d . Shkod\u00ebr 2001, f. 16<\/p>\n\n\n\n

[88] AQSH. i RSHF 132-a V. 1744\u2032 D.1; Nevila Nika: \u201cDioqeza e Shkodr\u00ebs gjat\u00eb shekullit XVIII-t\u00eb. Sipas dor\u00ebshkrimeve arkivore\u201d . Shkod\u00ebr 2001, f.54-55<\/p>\n\n\n\n

[89] A.Q.Sh i R.Sh.F, F.132\/a, V.1744, D,1; Nevila Nika: \u201cDioqeza e Shkodr\u00ebs gjat\u00eb shekullit XVIII-t\u00eb. Sipas dor\u00ebshkrimeve arkivore\u201d . Shkod\u00ebr 2001, dok. Nr. 8,  f. 147-158]<\/p>\n\n\n\n

[90] Nevila Nika: \u201cDioqeza e Shkodr\u00ebs gjat\u00eb shekullit XVIII-t\u00eb. Sipas dor\u00ebshkrimeve arkivore\u201d . Shkod\u00ebr 2001, dok. Nr. 14,  f. 167-202, Barbullushi, datuar m\u00eb 30 Tetor 1777<\/p>\n\n\n\n

[91] I lindur m\u00eb 1778 n\u00eb Strasburg<\/p>\n\n\n\n

[92] M\u00eb von\u00eb pranoi Islamin e u b\u00eb Ibrahim Manzoor, n\u00eb sh\u00ebrbim t\u00eb Sulltan Selimit t\u00eb III-t\u00eb<\/p>\n\n\n\n

[93] A. Cerfbeer: \u201cMemories Sur La Grece Albanie Pendant leu Geuvernement d\u2019Ali Pacha\u201d, Paris 1826<\/p>\n\n\n\n

[94] Felix de Beaujour: \u201cVoyage Militarie Dans l\u2019empire Othoman ou Description de ses frontiers et de principales defences soit naturalles soit Artificielles\u201d, vol.I-r\u00eb dhe II-t\u00eb, Paris 1829<\/p>\n\n\n\n

[95] Ami Baue: \u201cLa Turquie d\u2019Europe\u201d Vol.IV, Paris 1840<\/p>\n\n\n\n

[96] Qemajl Morina: \u201cLidhja Shqiptare e Prizrenit n\u00eb shtypin Egjiptjan\u201d, Prishtin\u00eb 2006<\/p>\n\n\n\n

[97] Sipas tekstit Kamus al-a\u2019lam, II, 981, ~ Sami Frash\u00ebri: \u201cShqip\u00ebria dhe shqiptar\u00ebt\u201d p\u00ebrkthye nga origjinali nga Zyber Hasan Bakiu, Tiran\u00eb 2002<\/p>\n\n\n\n

[98] Fragmente nga p\u00ebrshkrimet q\u00eb\u00a0 intelektuali studjues shqiptar P. Marin Sirdani i ben qytetit t\u00eb Ulqinit. Cituar ne \u201cUlqini n\u00eb gjurmet e shekujve\u201d te Dr. R. Ushakut , f. 36-38<\/p>\n\n\n\n

Projekti \u201dT\u00eb lexojm\u00eb shqip\u201d \u00ebsht\u00eb p\u00ebrkrahur nga Fondi p\u00ebr mbrojtjen dhe realizimin e t\u00eb drejtave t\u00eb pakicave n\u00eb Mal t\u00eb Zi.<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

HAJRUDIN S. MUJA KUMTON P\u00cbR ULQINI DHE TIVARI N\u00cbN DRIT\u00cbN E FAKTEVE DHE P\u00cbRSHKRIMEVE DOKUMENTARE Defteri i Regjistrimit Kadastral t\u00eb Sanxhakut t\u00eb Shkodr\u00ebs, p\u00ebr vitin  1485[1], p\u00ebrmban emrat e kryefamiljar\u00ebve t\u00eb Kraj\u00ebs (si fshat), M\u00ebrkotit, dhe t\u00eb Nahis\u00eb s\u00eb Maleve t\u00eb Shestanit: Gjon Braka, S\u00ebva\u00e7a (Seo\u00e7a), Mokrili, Sh\u00ebnmri Magalen, etj. N\u00eb kuadrin e k\u00ebsaj nahije, […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":24736,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_seopress_robots_primary_cat":"","_seopress_titles_title":"","_seopress_titles_desc":"","_seopress_robots_index":"","footnotes":""},"categories":[2,18],"tags":[],"class_list":["post-24735","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-aktualitet","category-histori"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/ulqini-online.com\/sajti\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/24735","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/ulqini-online.com\/sajti\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/ulqini-online.com\/sajti\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ulqini-online.com\/sajti\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ulqini-online.com\/sajti\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=24735"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/ulqini-online.com\/sajti\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/24735\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":24737,"href":"https:\/\/ulqini-online.com\/sajti\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/24735\/revisions\/24737"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ulqini-online.com\/sajti\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/24736"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/ulqini-online.com\/sajti\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=24735"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/ulqini-online.com\/sajti\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=24735"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/ulqini-online.com\/sajti\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=24735"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}