{"id":24068,"date":"2019-06-15T11:31:41","date_gmt":"2019-06-15T09:31:41","guid":{"rendered":"http:\/\/ulqini-online.com\/sajti\/?p=24068"},"modified":"2019-10-29T11:35:11","modified_gmt":"2019-10-29T10:35:11","slug":"letersia-e-panjohur-shqipe-ne-mal-te-zi-ja-autoret-dhe-veprat","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/ulqini-online.com\/sajti\/?p=24068","title":{"rendered":"Let\u00ebrsia e panjohur shqipe n\u00eb Mal t\u00eb Zi, ja autor\u00ebt dhe veprat"},"content":{"rendered":"\n<div class=\"wp-block-image\"><figure class=\"aligncenter\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"640\" height=\"367\" src=\"https:\/\/ulqini-online.com\/sajti\/wp-content\/uploads\/2019\/10\/krijuesit-shqiptar-ne-mal-te-zi.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-24069\" srcset=\"https:\/\/ulqini-online.com\/sajti\/wp-content\/uploads\/2019\/10\/krijuesit-shqiptar-ne-mal-te-zi.jpg 640w, https:\/\/ulqini-online.com\/sajti\/wp-content\/uploads\/2019\/10\/krijuesit-shqiptar-ne-mal-te-zi-300x172.jpg 300w\" sizes=\"auto, (max-width: 640px) 100vw, 640px\" \/><\/figure><\/div>\n\n\n\n<p>Let\u00ebrsia shqipe q\u00eb krijohet dhe botohet n\u00eb Mal t\u00eb Zi si pjes\u00eb e korpusit t\u00eb let\u00ebrsis\u00eb shqiptare,\u00ebsht\u00eb nj\u00eb realitet letrar i cili k\u00ebrkon nj\u00eb v\u00ebmendje m\u00eb t\u00eb shtuar p\u00ebr ta njohur si proces, p\u00ebr shkak te rrethanave p\u00ebr t\u00eb cilat do t\u00eb flasim m\u00eb tej n\u00eb k\u00ebt\u00eb artikull. Ky konstatim vlen jo vet\u00ebm p\u00ebr let\u00ebrsin\u00eb q\u00eb krijohet n\u00eb bashk\u00ebkoh\u00ebsi, por edhe p\u00ebr tradit\u00ebn dhe rrjedhat e historis\u00eb s\u00eb k\u00ebsaj let\u00ebrsie.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>Kur flasim p\u00ebr k\u00ebt\u00eb let\u00ebrsi \u00ebsht\u00eb e pritshme t\u00eb lindin pyetje t\u00eb tilla si: Sa let\u00ebrsi shqipe krijohet n\u00eb Mal t\u00eb Zi? Kur ka filluar t\u00eb shkruhet dhe t\u00eb botohet kjo let\u00ebrsi? Cil\u00ebt jan\u00eb shkrimtar\u00ebt kryesor\u00eb dhe veprat e tyre? Cilat jan\u00eb revistat letrare dhe hap\u00ebsira e saj krijuese dhe botuese sot. Cilat jan\u00eb elementet dalluese t\u00eb saj.<br>\nNe do t\u00eb paraqesim autor\u00ebt dhe veprat e saj duke u nisur nga disa pika t\u00eb cilat i konsiderojm\u00eb si m\u00eb t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsishmet p\u00ebr ta njohur dhe kuptuar procesin letrar t\u00eb k\u00ebsaj let\u00ebrsie duke filluar nga<br>\nBotimet e para, shkrimtar\u00ebt shqiptar\u00eb n\u00eb Mal t\u00eb Zi, shkrimtar\u00ebt q\u00eb krijuan dhe jetuan n\u00eb Kosov\u00eb dhe diaspor\u00eb, roli i shoqatave botuese, ndryshimet e dhjet\u00ebvje\u00e7arit t\u00eb fundit, topika e let\u00ebrsis\u00eb shqipe n\u00eb Mal t\u00eb Zi etj<\/p>\n\n\n\n<p>Liridona Sinishtaj<br>\n-Shkrimet e para autor\u00ebt i kan\u00eb botuar n\u00eb periodik\u00eb t\u00eb ndrysh\u00ebm n\u00eb Kosov\u00eb (Jugosllavin\u00eb e at\u00ebhershme), p\u00ebr arsye se n\u00eb Mal t\u00eb Zi s\u2019kishte hap\u00ebsira botimi n\u00eb gjuh\u00ebn shqipe.<br>\nN\u00eb Mal t\u00eb Zi fillon t\u00eb botohet me themelimin e revist\u00ebs\u201cKoha\u201d (Redaktor ka qen\u00eb Gjergj Gjokaj, deri n\u00eb mbylljen e saj (1978-1989). Botohej nj\u00eb her\u00eb n\u00eb dy muaj, gjat\u00eb 11 viteve ka botuar 54 numra) n\u00eb vitin 1978, ku p\u00ebrve\u00e7se promovoheshin krijuesit shqiptar\u00eb t\u00eb Malit t\u00eb Zi, botoheshin edhe p\u00ebrkthime nga let\u00ebrsia e huaj.<br>\nP\u00ebr arsye t\u00eb munges\u00ebs s\u00eb institucioneve dhe sht\u00ebpive botuese, deri n\u00eb vitin 1990-1991, vit n\u00eb t\u00eb cilin themelohet Shoqata e Intelektual\u00ebve dhe Artist\u00ebve \u201cArt Club\u201d nga poeti Basri \u00c7apriqi, botohej vet\u00ebm n\u00eb revista, nd\u00ebrsa botime si lib\u00ebr b\u00ebheshin n\u00eb kuad\u00ebr t\u00eb bibliotekave shkollore, kryesisht p\u00ebr t\u2019i motivuar krijuesit e rinj.<br>\nP\u00ebr p\u00ebrcaktimin e veprave t\u00eb para shqipe t\u00eb botuara n\u00eb Mal t\u00eb Zi e kemi pak t\u00eb v\u00ebshtir\u00eb, p\u00ebr arsye t\u00eb munges\u00ebs s\u00eb studimeve sistematike, por sipas k\u00ebrkimeve n\u00eb revist\u00ebn \u201cKoha\u201ddhe sipas list\u00ebs s\u00eb botimeve t\u00eb  \u201cArt Club-it\u201d, autor\u00ebt dhe veprat e para q\u00eb botohen n\u00eb Mal t\u00eb Zi jan\u00eb: Nol Berisha me v\u00ebllimin Fijet q\u00eb lidhin koh\u00ebn, Ibrahim Berjashi me Lule prej guri t\u00eb botuara n\u00eb  revist\u00ebn \u201cKoha-Pobjeda\u201d, Hajro Ulqinaku F\u00ebmij\u00ebria n\u00eb bregdet (Tregime, Koha, Titograd (Podgoric\u00eb 1983), Anton Berishaj me Lule m\u00ebngjesi (Podgoric\u00eb, 1986), Asllan Bisha Nusja e detarit (proz\u00eb p\u00ebr t\u00eb rritur , \u201cArt Club\u201d,Ulqin, 1994, e ribotoi Toena, Tiran\u00eb, 2003), Dasma e peshqve (tregime p\u00ebr f\u00ebmij\u00eb, \u201cArt Club\u201d,Ulqin, 1996 ), Suzana Llolla Gruaja e Zez\u00eb (Art Club, Ulqin, 1995), kurse Ali Llunji me dram\u00ebn Lugu i Xhemiles (\u201cArt Club\u201d, Ulqin,1998 ).<\/p>\n\n\n\n<p>Pas vitit 2000 kemi rritje t\u00eb numrit t\u00eb botimeve  dhe l\u00ebvrimin e romanit nga Fran Camaj, Anton Goj\u00e7aj, Anton Gjurav\u00e7aj, Mark Lucgjonaj dhe Edita Nimanbegu, disa nga autor\u00ebt veprat e tyre i botojn\u00eb n\u00eb Shqip\u00ebri, kjo \u00ebsht\u00eb sh\u00ebnje e vendosjes s\u00eb komunikimit letrar dhe k\u00ebrkes\u00ebs p\u00ebr nj\u00eb lexues p\u00ebrtej kufirit.<br>\n-Shkrimtar\u00ebt shqiptar\u00eb n\u00eb Mal t\u00eb Zi m\u00eb p\u00ebrfaq\u00ebsues jan\u00eb Asllan Bisha, Ibrahim Berjashi, Fran Camaj, Haxhi Shabani, Anton Goj\u00e7aj, Anton Gjurav\u00e7aj, Hajredin Kova\u00e7i, Lumnije Hoxha, Suzana Llolla, Rrok Gjolaj, Nikoll\u00eb Berishaj, Syme Kokaj, Mark Lucgjonaj, Arg\u00ebzon Sulejmani, Flutur Mustafa,Gazmend \u00c7itaku etj.<br>\nDo t\u00eb ve\u00e7onin disa me veprat e tyre si Anton Goj\u00e7aj me romanin \u201cPassio\u201d, i cili krijon romanin e intertekstit biblik dhe gjuh\u00ebs simbolike t\u00eb \u00ebndrr\u00ebs;<br>\nFran Camaj, me romanin sag\u00eb rr\u00ebfen historin\u00eb e dhimbshme t\u00eb m\u00ebrgimit t\u00eb mal\u00ebsor\u00ebve n\u00eb Amerik\u00eb;<br>\nHaxhi Shabani, me \u201cVizatim h\u00ebnor me shk\u00eblqim yj\u00ebsh\u201dkrijon nj\u00eb trek\u00ebnd\u00ebsh topikash t\u00eb trishta t\u00eb unit lirik;<br>\nHajredin Kova\u00e7i, me \u201cZhdukja e heshtur\u201d\u00ebsht\u00eb shqet\u00ebsimi p\u00ebr humbjen e identitetit gjat\u00eb k\u00ebrkimit t\u00eb tij;<\/p>\n\n\n\n<p>Mark Lucgjonaj, me \u201cFshati i heshtjes\u201d \u00ebsht\u00eb personifikimi i banor\u00ebve t\u00eb tij. T\u00eb gjith\u00eb jan\u00eb t\u00eb ftoht\u00eb, fjal\u00ebpak\u00eb, t\u00eb gjith\u00eb din\u00eb gjith\u00e7ka dhe asgj\u00eb. Ftoht\u00ebsia dhe zymt\u00ebsia e fshatit \u00ebsht\u00eb e nj\u00ebjt\u00eb si e njer\u00ebzve; ata jan\u00eb njer\u00ebz t\u00eb fort\u00eb si malet q\u00eb heshtin, q\u00eb kan\u00eb forc\u00eb t\u00eb fshehin historit\u00eb e tyre t\u00eb vogla, q\u00eb brenda mbajn\u00eb tragjedi njer\u00ebzore t\u00eb m\u00ebdha.<br>\n-Rast p\u00ebr t\u2019u ve\u00e7uar jan\u00eb edhe autor\u00ebt shqiptar nga Mali i Zi q\u00eb jetojn\u00eb (ose kan\u00eb jetuar) dhe botojn\u00eb n\u00eb Kosov\u00eb dhe diaspor\u00eb si: Esad Mekuli, Nol Berisha, Rexhep Qosja, Idriz Ulaj, Mehmet Kraja, Basri \u00c7apriqi, Anton Berishaj, Ndue \/Nok\u00eb Sinishtaj, Jaho Kollari etj. Disa nga k\u00ebta autor\u00eb jan\u00eb pjes\u00eb e autor\u00ebve m\u00eb t\u00eb mir\u00eb t\u00eb let\u00ebrsis\u00eb shqipe, n\u00eb k\u00ebt\u00eb m\u00ebnyr\u00eb ata jan\u00eb marr\u00eb si modele shkrimi. Mund t\u00eb themi se mungesa e tyre n\u00eb krijimtarin\u00eb dhe jet\u00ebn intelektuale n\u00eb Mal t\u00eb Zi ka shkaktuar nj\u00eb boshll\u00ebk kulturor.<br>\n-Sot kjo let\u00ebrsi  ka dy qendra ku krijohet dhe botohet: Tuz dhe Ulqin.N\u00eb Tuz (Mal\u00ebsi) m\u00eb par\u00eb ka pasur edhe disa shoqata botuese p\u00ebrve\u00e7 revist\u00ebs \u201cKoha\u201d q\u00eb krijonin hap\u00ebsira p\u00ebr botime si \u201cIllyricum\u201d dhe \u201cJehona\u201d, nd\u00ebrsa sot \u00ebsht\u00eb vet\u00ebm nj\u00eb revist\u00eb \u201cMal\u00ebsia\u201d.Ulqini si qend\u00ebr m\u00eb e madhe vazhdon t\u00eb botoj\u00eb, dhe \u00e7do dit\u00eb e m\u00eb shum\u00eb  krijon hap\u00ebsira t\u00eb ndryshme p\u00ebr botimet letrare dhe jo vet\u00ebm. Duke filluar nga Shoqata\u201cArt Club\u201d me drejtues Ismet Kallaba, \u201cDITI E OLI\u201d, me botues Gazmend \u00c7itakun, i cili mb\u00ebshtet krijuesit e rinj. Revistat: \u201cLemba\u201d, \u201cDija\u201d dhe \u201cBuzuku\u201dt\u00eb cilat promovojn\u00eb zhvillimin e let\u00ebrsis\u00eb dhe kultur\u00ebs shqipe n\u00eb Mal t\u00eb Zi.<\/p>\n\n\n\n<p>-P\u00ebr nj\u00eb koh\u00eb t\u00eb gjat\u00eb nga viti 1978 deri 2010 ishin nj\u00eb grup autor\u00ebsh t\u00eb p\u00ebrhersh\u00ebm q\u00eb krijonin dhe njiheshin, sot kjo gj\u00eb ka ndryshuar. Sot, kemi disa shkrimtar\u00eb t\u00eb rinj si n\u00eb krijimtari ashtu edhe n\u00eb mosh\u00eb si: Arg\u00ebzon Sulejmani, Mark Lucgjonaj, Flutura Mustafa etj., q\u00eb jan\u00eb z\u00eb i ri i domosdosh\u00ebm p\u00ebr zhvillimin e k\u00ebsaj let\u00ebrsie.<br>\nK\u00ebta z\u00ebra t\u00eb rinj kan\u00eb sjell\u00eb risi duke krijuar nj\u00eb tiplogji t\u00eb re t\u00eb rr\u00ebfiminit n\u00eb proz\u00eb nj\u00eb tipar i cili vlen t\u00eb p\u00ebrmendet \u00ebsht\u00eb marr\u00ebdh\u00ebnia me historin\u00eb e cila kryesisht nuk rr\u00ebfehet m\u00eb si \u201cfakt\u201d, por  ajo tashm\u00eb kalon n\u00eb intertekst.<br>\nN\u00eb poezi v\u00ebrehet q\u00eb poet\u00ebt jan\u00eb m\u00eb t\u00eb orientuar kah lirik\u00ebs, uni i tyre lirik ka rigjetur rrug\u00ebn te vetvetja dhe poezia e tyre b\u00ebh\u00ebt gjithnj\u00eb e m\u00eb pak referenciale, duke u shk\u00ebputur k\u00ebshtu nga historia apo figurat historike. Pra, me nj\u00eb fjal\u00eb, krijuesit e pas vitit 2010 jan\u00eb p\u00ebrpjekur  t\u00eb krijojn\u00eb nj\u00eb model tjet\u00ebr shkrimi n\u00eb raport me ato q\u00eb m\u00eb lart i quajt\u00ebm si periudha apo faza t\u00eb zhvillimit t\u00eb let\u00ebrsis\u00eb shqipe n\u00eb Mal t\u00eb Zi.<br>\n-Element dallues n\u00eb t\u00eb gjith\u00eb korpusin e k\u00ebsaj let\u00ebrsie \u00ebsht\u00eb prania e topik\u00ebs s\u00eb vendlindjes. Kjo topik\u00eb n\u00eb rrug\u00ebtimin e saj letrar na vjen n\u00eb disa forma si: rr\u00ebfim p\u00ebr vende reale, si mall p\u00ebr vendlindjen, si figura historike t\u00eb cilat p\u00ebrmes tradit\u00ebs, fes\u00eb, vendlindjes dhe nj\u00eb s\u00ebr\u00eb tiparesh t\u00eb tjera nd\u00ebrtojn\u00eb vlera estetike duke individualizuar dhe universalizuar n\u00eb t\u00eb nj\u00ebjt\u00ebn koh\u00eb k\u00ebto vepra.<\/p>\n\n\n\n<p>-Pas k\u00ebsaj k\u00ebsaj paraqitjeje informuese, besojm\u00eb se secili ka mund\u00ebsin\u00eb q\u00eb t\u00eb krijoj\u00eb tablon\u00eb e vet lidhur me k\u00ebt\u00eb let\u00ebrsi dhe botimet shqip n\u00eb Mal t\u00eb Zi. Ndoshta t\u00eb b\u00ebj\u00eb edhe pyetjen \u00e7far\u00eb mungon, cili \u00ebsht\u00eb hapi tjet\u00ebr i saj. Ne mendojm\u00eb se nevoja p\u00ebr nj\u00eb bibliografia t\u00eb let\u00ebrsis\u00eb shqip n\u00eb Mal t\u00eb Zi\u00ebsht\u00eb nj\u00eb hap i domosdosh\u00ebm p\u00ebr shkak se ende nuk ka nj\u00eb studim integral dhe as nj\u00eb bibliografi ekzistuese mbi t\u00eb cil\u00ebn t\u00eb punohej p\u00ebr ta plot\u00ebsuar dhe p\u00ebrdit\u00ebsuar at\u00eb, nevoja p\u00ebr hartimin e bibliografis\u00eb s\u00eb par\u00eb p\u00ebr k\u00ebt\u00eb let\u00ebrsi b\u00ebhet gjithnj\u00eb m\u00eb e ngutshme.<br> Kjo ekzistenc\u00eb bibliografike b\u00ebhet edhe m\u00eb e r\u00ebnd\u00ebsishme p\u00ebr let\u00ebrsit\u00eb jo shum\u00eb t\u00eb njohura, si\u00e7 \u00ebsht\u00eb kjo, prandaj pasja e nj\u00eb bibliografie \u00ebsht\u00eb hapi i par\u00eb drejt receptimit t\u00eb saj jasht\u00eb k\u00ebtyre p\u00ebrcaktimeve gjeografike lokale.<br> <\/p>\n\n\n\n<p><strong>Projekti \u201dT\u00eb lexojm\u00eb shqip\u201d \u00ebsht\u00eb p\u00ebrkrahur nga Fondi p\u00ebr mbrojtjen dhe realizimin e t\u00eb drejtave t\u00eb pakicave n\u00eb Mal t\u00eb Zi.<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Let\u00ebrsia shqipe q\u00eb krijohet dhe botohet n\u00eb Mal t\u00eb Zi si pjes\u00eb e korpusit t\u00eb let\u00ebrsis\u00eb shqiptare,\u00ebsht\u00eb nj\u00eb realitet letrar i cili k\u00ebrkon nj\u00eb v\u00ebmendje m\u00eb t\u00eb shtuar p\u00ebr ta njohur si proces, p\u00ebr shkak te rrethanave p\u00ebr t\u00eb cilat do t\u00eb flasim m\u00eb tej n\u00eb k\u00ebt\u00eb artikull. Ky konstatim vlen jo vet\u00ebm p\u00ebr let\u00ebrsin\u00eb [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":24069,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_seopress_robots_primary_cat":"","_seopress_titles_title":"","_seopress_titles_desc":"","_seopress_robots_index":"","footnotes":""},"categories":[2,6],"tags":[],"class_list":["post-24068","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-aktualitet","category-kulture"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/ulqini-online.com\/sajti\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/24068","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/ulqini-online.com\/sajti\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/ulqini-online.com\/sajti\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ulqini-online.com\/sajti\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ulqini-online.com\/sajti\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=24068"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/ulqini-online.com\/sajti\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/24068\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":24070,"href":"https:\/\/ulqini-online.com\/sajti\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/24068\/revisions\/24070"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ulqini-online.com\/sajti\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/24069"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/ulqini-online.com\/sajti\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=24068"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/ulqini-online.com\/sajti\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=24068"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/ulqini-online.com\/sajti\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=24068"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}