{"id":1665,"date":"2015-02-02T14:04:38","date_gmt":"2015-02-02T13:04:38","guid":{"rendered":"http:\/\/ulqini-online.com\/sajti\/?p=1665"},"modified":"2015-02-02T14:11:01","modified_gmt":"2015-02-02T13:11:01","slug":"viti-1842-kadillaku-i-ulqinit-kishte-20000-banore-prodhonin-7000-fuci-vaj-ulliri-per-eksport","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/ulqini-online.com\/sajti\/?p=1665","title":{"rendered":"Viti 1842: Kadillaku i Ulqinit kishte 20000 banor\u00eb, prodhonin 7000 fu\u00e7i vaj ulliri p\u00ebr eksport"},"content":{"rendered":"

\"xhevat-lloshi\"<\/a>“Qyteti i Tivarit duhet t\u00eb ket\u00eb mbi 2500 veta. Banor\u00ebt e krahin\u00ebs jan\u00eb t\u00eb krishter\u00eb dhe mysliman\u00ebt banojn\u00eb kryesisht n\u00eb qytet. Prodhohen deri 5000 fu\u00e7i me vaj ulliri p\u00ebr eksport.<\/em>
\nKadillaku i Ulqinit ka 20.000 banor\u00eb dhe po ashtu mysliman\u00ebt jetojn\u00eb vet\u00ebm n\u00eb qytet, i cili ka 7 deri 8 mij\u00eb frym\u00eb. Prej andej eksportohen deri 7000 fu\u00e7i me vaj ulliri; prodhohen gjithashtu 1000 bute me ver\u00eb, si edhe mjaft krip\u00eb.”<\/em><\/p>\n

Paraqitja gjeografike dhe harta e Shqip\u00ebris\u00eb m\u00eb 1842, nga Konti Fedor Karaczay<\/strong>
\nShruan: Xhevat Lloshi<\/strong><\/em><\/p>\n

Deri m\u00eb tani gjeograf\u00ebt tan\u00eb nuk e kan\u00eb njohur nj\u00eb p\u00ebrshkrim t\u00eb gjeografis\u00eb s\u00eb Shqip\u00ebris\u00eb, t\u00eb shoq\u00ebruar edhe me hart\u00ebn p\u00ebrkat\u00ebse, t\u00eb p\u00ebrgatitur prej kontit Fedor Karaxhaji (F. Karaczay) dhe t\u00eb botuar m\u00eb 1842 n\u00eb Lond\u00ebr nga revista shkencore e Shoqat\u00ebs Gjeografike Mbret\u00ebrore Journal of the Royal Geographical Society, v\u00ebll. ix. f. 47-74. Titulli anglisht \u00ebsht\u00eb Geographical Account of Albania. Extracted from a Manuscript of Count Karaczay dhe sh\u00ebnohet se \u00ebsht\u00eb marr\u00eb nga dor\u00ebshkrimi i tij. P\u00ebrkthimi anglisht nga origjinali gjermanisht \u00ebsht\u00eb b\u00ebr\u00eb prej T. Wittick-ut n\u00eb mars 1841 dhe p\u00ebrkthyesi i kishte d\u00ebrguar nj\u00eb varg pyetjesh autorit. N\u00eb Shoqat\u00ebn Gjeografike ruhen dor\u00ebshkrimet e tij t\u00eb p\u00ebrmbledhura si nj\u00eb P\u00ebrkujtes\u00eb: p\u00ebr a) Provinc\u00ebn e Kotorrit; b) Malin e Zi dhe c) Shqip\u00ebrin\u00eb n\u00ebn Turqin\u00eb.<\/p>\n

Konti Karaxhaji ishte hungarez. Kishte lindur m\u00eb 3 tetor 1787 dhe ishte me prejardhje nga Vali-Shaka Moldava. Fedori i ri hyri n\u00eb fillim n\u00eb Akademin\u00eb ushtarake t\u00eb Vjen\u00ebs, m\u00eb 1805 kaloi si kadet i husar\u00ebve dhe m\u00eb 1813 arriti grad\u00ebn major i kalor\u00ebsis\u00eb s\u00eb leht\u00eb. Pas thyerjes s\u00eb Napoleonit ishin n\u00ebn sundimin e Austris\u00eb mjaft vise t\u00eb tjera dhe prandaj Fedori pati mund\u00ebsin\u00eb t\u00eb vizitonte disa prej tyre. Duke u nisur nga interesat ushtarake, ai i kushtonte v\u00ebmendje p\u00ebrshkrimit gjeografik t\u00eb vendeve t\u00eb ndryshme. K\u00ebshtu m\u00eb 1818 botoi nj\u00eb lib\u00ebr p\u00ebr Moldavin\u00eb, Vllahin\u00eb, Besarabin\u00eb dhe Bukovin\u00ebn. Libri i tij me karakter ushtarak, q\u00eb \u00ebsht\u00eb ribotuar disa her\u00eb m\u00eb pas, ishte nj\u00eb Manual p\u00ebr n\u00ebnoficer\u00ebt e kalor\u00ebsis\u00eb (1823). Edhe pjesa veriore e Italis\u00eb ishte n\u00ebn sundimin austriak. N\u00eb Vjetarin e Mbret\u00ebris\u00eb Lombarde p\u00ebr vitin 1825, botuar n\u00eb Milano, ai sh\u00ebnohet si shambelan i sht\u00ebpis\u00eb s\u00eb princit Maksimilian, kalor\u00ebs i Urdhrit II, major i regjimentit t\u00eb kalor\u00ebsis\u00eb.<\/p>\n

Pas nj\u00eb udh\u00ebtimi n\u00eb jug t\u00eb Italis\u00eb, botoi librin Udh\u00ebrr\u00ebfyes p\u00ebr Sicilin\u00eb (1826), t\u00eb cilin e kan\u00eb shfryt\u00ebzuar autor\u00eb t\u00eb tjer\u00eb; \u00ebsht\u00eb cituar n\u00eb ve\u00e7anti te Gjeografia universale e C. Malte-Brunit (1755-1826) t\u00eb vitit 1829, botuesit t\u00eb vepr\u00ebs s\u00eb arb\u00ebreshit Engj\u00ebll Mashi. Rrug\u00ebn tjet\u00ebr e b\u00ebri n\u00eb Lindje dhe m\u00eb 1834 botoi Rr\u00ebfime nga Orienti. N\u00eb Lond\u00ebr ishte m\u00eb 1830 dhe p\u00ebr k\u00ebt\u00eb botoi m\u00eb 1835 Londra dhe rrethinat e saj. Ishte nj\u00eb udh\u00ebrr\u00ebfyes i nj\u00eb natyre tjet\u00ebr, si\u00e7 e vinte vet\u00eb n\u00eb dukje n\u00eb parath\u00ebnie. P\u00ebrve\u00e7 paraqitjes s\u00eb qytetit, u interesua p\u00ebr jet\u00ebn shoq\u00ebrore deri te ve\u00e7orit\u00eb e kombit anglez, paraqiti drek\u00ebn angleze dhe sh\u00ebrb\u00ebtor\u00ebt e sht\u00ebpive, madje edhe Parlamentin anglez. P\u00ebr ne ka interes t\u00eb sh\u00ebnohet ve\u00e7an, se n\u00eb vitin kur u botuan sh\u00ebnimet p\u00ebr Shqip\u00ebrin\u00eb, dometh\u00ebn\u00eb m\u00eb 1842, ai tashm\u00eb ishte kolonel n\u00eb sh\u00ebrbimin austriak, nd\u00ebrsa m\u00eb von\u00eb komandant n\u00eb Mantov\u00eb.<\/p>\n

N\u00eb Teheran t\u00eb Persis\u00eb ishte themeluar m\u00eb 1851 nj\u00eb Kolegj Politeknik. Kur vdiq pedagogu i xhenios Zati m\u00eb 1852, n\u00eb vendin e tij erdhi Karaxhaji si instruktor. Aty ai u ngrit deri n\u00eb grad\u00ebn e gjeneralit dhe u b\u00eb shef i Shtabit t\u00eb P\u00ebrgjithsh\u00ebm. Vdiq m\u00eb 2 korrik 1859.<\/p>\n

fedorP\u00ebrshkrimet gjeografike p\u00ebr viset n\u00ebn sundimin osman jan\u00eb t\u00eb hershme. Me interes p\u00ebr trevat shqiptare jan\u00eb Rumelia dhe Bosnja nga Haxhi Kalifa ose Qatip \u00c7elebiu, nxjerr\u00eb nga vepra e tij e pap\u00ebrfunduar Cihan-n\u00fcma (1648-1657). Ndoshta k\u00ebt\u00eb e ka njohur Karaxhaji, sepse p\u00ebrkthimi e botimi i asaj pjese gjermanisht \u00ebsht\u00eb b\u00ebr\u00eb m\u00eb 1812 n\u00eb Vjen\u00eb. Udh\u00ebp\u00ebrshkruesi tjet\u00ebr i njohur ka qen\u00eb Evlija \u00c7elebiu, i cili i ka vizituar trevat shqiptare tri her\u00eb (1660, 1662, 1670) dhe i ka p\u00ebrshkruar n\u00eb vepr\u00ebn e vet t\u00eb gjer\u00eb Seyahatname, por nuk besoj se Karaxhaji e ka njohur. Prandaj mendoj se ky duhet renditur pas U. Martin-Likut (me nj\u00eb vep\u00ebr pioniere p\u00ebr Shqip\u00ebrin\u00eb m\u00eb 1814, duke gjurmuar lasht\u00ebsin\u00eb e saj deri te ilir\u00ebt dhe me nj\u00eb gramatik\u00eb e fjalor t\u00eb shqipes), pas Ami Bues\u00eb (me vepr\u00ebn p\u00ebr Turqin\u00eb Europiane, 1840, ku jep edhe ndarjen fisnore t\u00eb shqiptar\u00ebve) dhe August Grizebahut (botanistit gjerman, q\u00eb udh\u00ebtoi nga Prizreni deri n\u00eb Shkod\u00ebr m\u00eb 1839 dhe i botoi sh\u00ebnimet e veta m\u00eb 1841).Ve\u00e7antia e botimit anglisht t\u00eb Karaxhajit \u00ebsht\u00eb se shumica d\u00ebrrmuese e autor\u00ebve anglez\u00eb, q\u00eb n\u00eb nj\u00eb m\u00ebnyr\u00eb ose tjet\u00ebr kan\u00eb shkruar p\u00ebr Shqip\u00ebrin\u00eb deri n\u00eb mesin e shek. XIX, kan\u00eb folur p\u00ebr Shqip\u00ebrin\u00eb e Jugut ose p\u00ebr qendrat e bregdetit shqiptar, nd\u00ebrsa Karaxhaji \u00ebsht\u00eb p\u00ebrqendruar te pjesa nga Vjosa e lart.<\/p>\n

P\u00ebr ta rrokur l\u00ebnd\u00ebn e k\u00ebtyre sh\u00ebnimeve t\u00eb botuara m\u00eb shum\u00eb se 170 vjet m\u00eb par\u00eb, lexuesit i duhet t\u00eb zhvendoset nga p\u00ebrfytyrimi q\u00eb ka sot p\u00ebr Shqip\u00ebrin\u00eb natyrore dhe politike. Viset tona ishin pjes\u00eb e Perandoris\u00eb Osmane, sundimi i s\u00eb cil\u00ebs kishte hyr\u00eb n\u00eb rrug\u00ebn e dob\u00ebsimit mbi viset e Ballkanit. N\u00eb jugun ton\u00eb sapo ishte krijuar nj\u00eb shtet i vog\u00ebl i Greqis\u00eb, por nd\u00ebrkaq sapo ishin shembur edhe dy pashall\u00ebqet e m\u00ebdha shqiptare. Fuqia e madhe e koh\u00ebs, q\u00eb ishte e interesuar m\u00eb drejtp\u00ebrdrejt p\u00ebr zhvillimet n\u00eb k\u00ebt\u00eb zon\u00eb ishte Austria, e cila p\u00ebrfshinte Hungarin\u00eb dhe arrinte deri n\u00eb Kotorr. Synimet e saj shkonin larg n\u00eb jug dhe ishin synime perandorake, madje edhe pas disfat\u00ebs prej Prusis\u00eb m\u00eb 1866, ajo e quajti veten Perandoria Austro-Hungareze. Konti Karaxhaji ishte fisnik dhe ushtarak i lart\u00eb pik\u00ebrisht i k\u00ebsaj Austrie. Horizonti i tij ishte perandorak dhe me k\u00ebt\u00eb ndri\u00e7ohet v\u00ebshtrimi i tij i gjer\u00eb p\u00ebr shum\u00eb vende, edhe p\u00ebr ato q\u00eb nuk i kishte shkelur, si\u00e7 ishte rasti i vendit ton\u00eb.<\/p>\n

Cila ishte Albania sipas Karaxhajit? \u00cbsht\u00eb nj\u00eb pyetje q\u00eb lind vetvetiu, sepse ai asnj\u00ebher\u00eb nuk e ka p\u00ebrmendur em\u00ebrtimin Shqip\u00ebria. Ve\u00e7 k\u00ebsaj, ka nj\u00eb mosp\u00ebrputhje t\u00eb madhe nd\u00ebrmjet Shqip\u00ebris\u00eb, si\u00e7 e njohim ne sot, dhe Albanis\u00eb s\u00eb k\u00ebtij hungarezi. Arsyeja e par\u00eb \u00ebsht\u00eb se n\u00eb shek. XIX trevat shqiptare ishin n\u00ebn sundimin e gjat\u00eb osman, t\u00eb cop\u00ebtuara n\u00eb vilajete e sanxhaqe q\u00ebllimisht p\u00ebr t\u00eb mos u ngulitur nj\u00eb t\u00ebr\u00ebsi shqiptare. Nd\u00ebrkaq, ka edhe nj\u00eb arsye tjet\u00ebr historike m\u00eb t\u00eb lasht\u00eb. N\u00eb vend t\u00eb shpjegimeve t\u00eb gjata, q\u00eb nuk e kan\u00eb vendin p\u00ebr k\u00ebt\u00eb rast, po sh\u00ebnoj nja dy t\u00eb dh\u00ebna. N\u00eb prill t\u00eb vitit 1461 sulltan Mehmeti i ka d\u00ebrguar nj\u00eb let\u00ebr Gjergj Kastriotit, duke e quajtur \u201cSk\u00ebnderbeu, princi i Arnautllukut dhe Epirit.\u201d Emri i vendit ton\u00eb si Shqip\u00ebria nuk kishte lindur ende at\u00ebher\u00eb, nd\u00ebrsa ky em\u00ebrtim sipas turqishtes ishte me prejardhje nga \u2018Albania\u2019, sepse p\u00ebr greqishten banor\u00ebt e saj ishin \u2018arvaniti\u2019 dhe prej k\u00ebndej me metatez\u00eb n\u00eb turqishten p\u00ebr banor\u00ebt \u2018arnavut\u2019, kurse p\u00ebr vendin e tyre Arnavutlluk. Edhe Sk\u00ebnderbeu iu p\u00ebrgjigj n\u00eb maj 1461; nuk e di se n\u00ebp\u00ebr cilat gjuh\u00eb ka kaluar letra pas disa p\u00ebrkthimesh derisa e ka lexuar p\u00ebrfundimisht sulltani, por besoj se ka qen\u00eb k\u00ebshtu: \u201cGjergj Kastrioti, i mbiquajtur Sk\u00ebnderbeg, princ i arnaut\u00ebve dhe i epirot\u00ebve.\u201d Pothuaj dy shekuj m\u00eb von\u00eb, m\u00eb 1635 Frang Bardhi botoi Fjalorin e tij t\u00eb njohur, q\u00eb titullin e ka latinisht: Dictionarium latino-epiroticum, dometh\u00ebn\u00eb mbiemri \u2018epirot\u2019 k\u00ebtu ka kuptimin e p\u00ebrgjithsh\u00ebm \u2018shqip\u2019, sepse edhe emri i gjuh\u00ebs son\u00eb ende at\u00ebher\u00eb nuk kishte hyr\u00eb n\u00eb p\u00ebrdorim, ajo vijoi t\u00eb quhej gjuha arb\u00ebreshe deri n\u00eb fund t\u00eb shek. XVII. Robert Pinkertoni, ai q\u00eb n\u00ebnshkroi m\u00eb 1819 marr\u00ebveshjen me Vangjel Meksin p\u00ebr p\u00ebrkthimin e Dhiat\u00ebs s\u00eb re shqip, shkruante m\u00eb 28 gusht 1816 p\u00ebr shqiptar\u00ebt: \u201cKy komb z\u00eb nj\u00eb pjes\u00eb t\u00eb madhe t\u00eb Ilirikut t\u00eb lasht\u00eb dhe t\u00eb Epirit.\u201d Do t\u00eb pranojm\u00eb, rrjedhimisht, se em\u00ebrtimet Albania dhe Epiri n\u00eb historin\u00eb shum\u00ebshekullore ose nd\u00ebrthureshin, ose shiheshin si dy entitete t\u00eb ve\u00e7anta, por nuk p\u00ebrputhen me nocionin ton\u00eb t\u00eb sot\u00ebm p\u00ebr Shqip\u00ebrin\u00eb.<\/p>\n

Edhe p\u00ebr Kontin Karaxhaji Albania ishte nj\u00eb entitet tjet\u00ebr kundrejt Epirit. P\u00ebr k\u00ebt\u00eb arsye, ndon\u00ebse n\u00eb titull un\u00eb kam p\u00ebrdorur fjal\u00ebn \u2018Shqip\u00ebria\u201d p\u00ebr lexuesin e sot\u00ebm, brenda tekstit t\u00eb p\u00ebrkthyer kam l\u00ebn\u00eb fjal\u00ebn Albania, q\u00eb lexuesi t\u00eb mos p\u00ebshtjellohet ose t\u00eb habitet. Pak vjet m\u00eb von\u00eb pas tij nj\u00eb autor dhe udh\u00ebtar anglez, Henry Tozer n\u00eb \u2018K\u00ebrkime n\u00eb Mal\u00ebsit\u00eb e Turqis\u00eb\u2019, 1869, \u00ebsht\u00eb shprehur pa m\u00ebdyshje, se n\u00eb t\u00eb dy an\u00ebt e Shkumbinit jeton e nj\u00ebjta rac\u00eb, nd\u00ebrsa ata t\u00eb veriut quhen geg\u00eb dhe jan\u00eb pasardh\u00ebs t\u00eb ilir\u00ebve, nd\u00ebrsa ata t\u00eb jugut quhen tosk\u00eb dhe jan\u00eb pasardh\u00ebs t\u00eb epirotasve.<\/p>\n

Vet\u00eb autori mes t\u00eb tjerash shkruan: P\u00ebrpara kryengritjes s\u00eb Ali Pash\u00ebs t\u00eb Janin\u00ebs, krahinat jugore t\u00eb Albanis\u00eb ishin t\u00eb bashkuara me veziratin e Epirit ose Tosk\u00ebria, kurse pjesa q\u00eb mbetet p\u00ebrb\u00ebnte veziratin ose ejaletin e Shkodr\u00ebs. Pasi disa ndryshimesh m\u00eb t\u00eb vogla, m\u00eb 1837 ky vezirat u prish dhe vendi u vu drejtp\u00ebrdrejt n\u00ebn vezirin e Rumelis\u00eb, por m\u00eb 1838 u rivendos, ndon\u00ebse disa pjes\u00eb u shk\u00ebput\u00ebn prej tij. Kjo do t\u00eb thot\u00eb se Karaxhaji pranon dy gj\u00ebra: e para, se dikur Albania ishte ajo q\u00eb ne e quajm\u00eb sot Shqip\u00ebria dhe p\u00ebrb\u00ebhej prej dy veziratesh, t\u00eb Shkodr\u00ebs dhe t\u00eb Epirit, por u ndan\u00eb n\u00eb koh\u00ebn e Ali Pash\u00eb Tepelen\u00ebs. Pas vdekjes s\u00eb k\u00ebtij, ndodh\u00ebn nj\u00eb varg ndryshimesh gjithnj\u00eb sipas synimit osman p\u00ebr t\u00eb mos u ruajtur nj\u00eb t\u00ebr\u00ebsi shqiptare. S\u00eb dyti, autori e nj\u00ebjt\u00ebson Epirin me Tosk\u00ebrin\u00eb. P\u00ebrfundimisht, Karaxhaji na ka dh\u00ebn\u00eb gjeografin\u00eb e Albanis\u00eb pas prishjes s\u00eb pashall\u00ebkut t\u00eb Janin\u00ebs. Sipas tij ky p\u00ebrkon me nocionin e periudh\u00ebs ilire Epiri, t\u00eb cilin Fjalori enciklopedik shqiptar e p\u00ebrcakton k\u00ebshtu: Krahin\u00eb dhe nj\u00eb nga shtetet e Iliris\u00eb s\u00eb Jugut, q\u00eb shtrihej nga malet Akrokeraune dhe rrjedha e mesme e Vjos\u00ebs n\u00eb V., deri n\u00eb gjirin e Ambrakis\u00eb n\u00eb J., dhe nga malet e Pindit n\u00eb L., deri n\u00eb brigjet e detit Jon n\u00eb P. Pik\u00ebrisht Albanin\u00eb n\u00eb jug deri n\u00eb k\u00ebt\u00eb vij\u00eb t\u00eb lumit t\u00eb Vjos\u00ebs ka pasqyruar edhe harta e tij p\u00ebr. Kjo do t\u00eb thot\u00eb nj\u00ebkoh\u00ebsisht, se Karaxhaji duhet lexuar jo duke e quajtur se ka gabuar r\u00ebnd\u00eb, por se ka zgjedhur t\u00eb p\u00ebrshkruaj\u00eb at\u00eb pjes\u00eb veriore e qendrore t\u00eb Shqip\u00ebris\u00eb, p\u00ebr t\u00eb cil\u00ebn kishte mbledhur njoftime. Edhe kur kishte botuar librin p\u00ebr Moldavin\u00eb, Vllahin\u00eb, Besarabin\u00eb dhe Bukovin\u00ebn, ai nuk mund t\u00eb qortohet se kishte gabuar kundrejt shteteve t\u00eb sotme, n\u00eb t\u00eb cilat b\u00ebjn\u00eb pjes\u00eb k\u00ebto nj\u00ebsi gjeografike.<\/p>\n

K\u00ebtu tashti shtrohet nj\u00eb pyetje tjet\u00ebr thelb\u00ebsore: nga i ka marr\u00eb t\u00eb dh\u00ebnat Konti Karaxhaji p\u00ebr p\u00ebrshkrimin dhe hart\u00ebn e tij? \u00cbsht\u00eb shprehur qart\u00eb p\u00ebr k\u00ebt\u00eb n\u00ebnkonti Percy Strangfordi m\u00eb 1865: \u201cKrahinat e brendshme dhe malore t\u00eb Shqip\u00ebris\u00eb Veriore jan\u00eb nj\u00eb trev\u00eb e panjohur p\u00ebr turist\u00ebt anglez\u00eb dhe pothuaj nuk jan\u00eb vizituar nga eksplorues dhe udh\u00ebtar\u00eb t\u00eb v\u00ebrtet\u00eb. E vetmja paraqitje e njohur p\u00ebr mua, e cila p\u00ebrmban di\u00e7ka t\u00eb plot\u00eb p\u00ebr holl\u00ebsit\u00eb gjeorgrafike, \u00ebsht\u00eb nj\u00eb ndihmes\u00eb e kontit austriak Karaxhaji, botuar n\u00eb Proceedings of the Royal Geographical Society. Megjithat\u00eb ajo \u00ebsht\u00eb mb\u00ebshtetur jo te nj\u00eb udh\u00ebtim vetjak, por te informacioni i dh\u00ebn\u00eb nga kleri katolik i vendit, shumica prej t\u00eb cil\u00ebve, dalmat\u00eb ose italian\u00eb, jan\u00eb shtetas austriak\u00eb. Besoj se nuk do t\u00eb zgjatem dhe do ta kufizoj numrin e udh\u00ebtar\u00ebve anglez\u00eb t\u00eb koh\u00ebve t\u00eb fundit m\u00eb t\u00eb pranuesh\u00ebm te dy persona: z. Hughes dhe z. Dunn Gardner. I pari, tashti sekretar p\u00ebr Lindjen n\u00eb Stamboll dhe i biri i t\u00eb ndjerit udh\u00ebtar t\u00eb njohur n\u00eb Shqip\u00ebrin\u00eb e Jugut, ka udh\u00ebtuar n\u00eb vij\u00ebn e Drinit t\u00eb Bardh\u00eb deri n\u00eb Pej\u00eb\u2026 Por nuk \u00ebsht\u00eb botuar asnj\u00eb paraqitje p\u00ebr udh\u00ebtimet e t\u00eb dyve.\u201d Del e qart\u00eb se Karaxhaji \u00ebsht\u00eb interesuar p\u00ebr viset tona, nd\u00ebrsa l\u00ebnd\u00ebn p\u00ebr to e ka mbledhur nga goja e t\u00eb tjer\u00ebve. U \u00ebsht\u00eb drejtuar klerik\u00ebve katolik\u00eb jo shqiptar\u00eb dhe me k\u00ebt\u00eb shpjegohen pasakt\u00ebsit\u00eb e tekstit t\u00eb tij, ndon\u00ebse duket q\u00eb informuesit e tij, p\u00ebr shkak t\u00eb detyr\u00ebs prift\u00ebrore, i kan\u00eb shkelur ato vise, porse sa m\u00eb n\u00eb jug shtrihej njohja e tyre, aq m\u00eb e paplot\u00eb b\u00ebhej. Nj\u00ebkoh\u00ebsisht kuptohet p\u00ebrse vazhdimisht n\u00eb tekst ka t\u00eb dh\u00ebna p\u00ebr p\u00ebrb\u00ebrjen fetare t\u00eb popullsis\u00eb n\u00eb ato treva.<\/p>\n

Shtrirja e Albanis\u00eb sipas koordinatave gjeografike, p\u00ebr Karaxhajin n\u00eb Lindje shkon n\u00eb nj\u00eb vij\u00eb, e cila \u00ebsht\u00eb nj\u00eb grad\u00eb dhe 10 minuta (10 10\u2019) m\u00eb e ngusht\u00eb se e ashtuquajtura Shqip\u00ebria Etnike (sipas nj\u00eb harte, q\u00eb i quhet Ahmet Gashit). Por k\u00ebtu ka nj\u00eb mosp\u00ebrputhje nd\u00ebrmjet koordinatave, nga nj\u00ebra an\u00eb, dhe tekstit e hart\u00ebs s\u00eb Karaxhajit, sepse p.sh. Prishtina lihet n\u00eb Serbi, nd\u00ebrsa me k\u00ebto koordinata do t\u00eb duhej t\u00eb dilte n\u00eb Albani. P\u00ebr Karaxhajin Albania n\u00eb Lindje shkon deri te Rumelia ose nj\u00eb pjes\u00eb e Maqedonis\u00eb s\u00eb lasht\u00eb, dometh\u00ebn\u00eb nuk p\u00ebrmend ndonj\u00eb Maqedoni bashk\u00ebkoh\u00ebse. Me shifra ky kufi \u00ebsht\u00eb n\u00eb 210 20\u2019, por duke e l\u00ebn\u00eb jasht\u00eb Tetov\u00ebn. M\u00eb n\u00eb jug e p\u00ebrfshin Resn\u00ebn, por l\u00eb jasht\u00eb Presp\u00ebn. Sot p\u00ebr ne kufiri politik \u00ebsht\u00eb deri n\u00eb 210 4\u2019 (deri n\u00eb V\u00ebrnik), dometh\u00ebn\u00eb 16\u2019 m\u00eb pak, t\u00eb cilat p\u00ebrfshihen n\u00eb Kosov\u00eb e n\u00eb Maqedonin\u00eb per\u00ebndimore. N\u00eb jug-lindje kufiri i Albanis\u00eb hyn thell\u00eb, duke p\u00ebrfshir\u00eb Konic\u00ebn dhe deri af\u00ebr Mecov\u00ebs, nd\u00ebrsa posht\u00eb n\u00eb jug hyn s\u00ebrish thell\u00eb, duke l\u00ebn\u00eb jasht\u00eb majtas Delvin\u00ebn dhe djathtas Janin\u00ebn. Kjo pjes\u00eb jugore dhe jug-lindore del k\u00ebshtu si nj\u00eb zgjatim me konfiguracion pak t\u00eb \u00e7uditsh\u00ebm. N\u00eb Per\u00ebndim autori sh\u00ebnon Detin Adriatik dhe me shifra 190. Sot ne sh\u00ebnojm\u00eb 190 dhe 16\u2019, sepse p\u00ebrfshijm\u00eb edhe ishullin e Sazanit. Ndon\u00ebse \u00ebsht\u00eb l\u00ebn\u00eb jasht\u00eb bregdeti i Epirit, ai e quan se vija bregdetare e Albanis\u00eb \u00ebsht\u00eb 240 milje, t\u00eb cilat b\u00ebjn\u00eb rreth 380 km, dometh\u00ebn\u00eb edhe m\u00eb tep\u00ebr se vija t\u00ebr\u00ebsore e sotme (!).<\/p>\n

N\u00eb Veri p\u00ebr Karaxhajin Albania kufizohej me Bosnj\u00ebn dhe Serbin\u00eb, dometh\u00ebn\u00eb nuk p\u00ebrmendej ve\u00e7an Mali i Zi, ndon\u00ebse m\u00eb tej n\u00eb tekst flet p\u00ebr t\u00eb, madje edhe n\u00eb hart\u00eb nuk ka sh\u00ebnuar ndonj\u00eb ngjyr\u00eb p\u00ebr kufijt\u00eb e tij. Me shifra e jep 430, nd\u00ebrsa ne e sh\u00ebnojm\u00eb 420 39\u2019, dometh\u00ebn\u00eb 21\u2019 m\u00eb pak, p\u00ebr shkak t\u00eb shk\u00ebputjes s\u00eb viseve shqiptare pas vendimeve t\u00eb nj\u00ebpasnj\u00ebshme t\u00eb Fuqive t\u00eb m\u00ebdha deri m\u00eb 1913. K\u00ebtu harta shkon deri n\u00eb lart\u00ebsin\u00eb e Kollashinit me nj\u00eb pyk\u00ebzim, duke e l\u00ebn\u00eb jasht\u00eb k\u00ebt\u00eb n\u00eb t\u00eb djatht\u00eb dhe Nikshiqin n\u00eb t\u00eb majt\u00eb. N\u00eb tekst shprehet se nj\u00eb pjes\u00eb e Albanis\u00eb Veriore \u00ebsht\u00eb n\u00ebn sundimin e Austris\u00eb, dometh\u00ebn\u00eb Gjiri i Kotorrit dhe Budva. N\u00eb Jug Albania kufizohet me Epirin dhe me shifra 400 25\u2019, nd\u00ebrsa Shqip\u00ebria e sotme shkon deri n\u00eb Konispol, 390 38\u2019 t\u00eb gjer\u00ebsis\u00eb jugore.<\/p>\n

Vij\u00ebn bregdetare t\u00eb Albanis\u00eb e nis te Gjiri i Kotorrit, por n\u00eb hart\u00eb \u00ebsht\u00eb sh\u00ebnuar prej nj\u00eb pike pak m\u00eb lart se Tiavri. Nj\u00eb mosp\u00ebrputhje me hart\u00ebn, n\u00eb tekst \u00ebsht\u00eb shkruar q\u00eb \u201cn\u00eb pjes\u00ebn m\u00eb veriore, e cila \u00ebsht\u00eb n\u00ebn sundimin e Austris\u00eb, ka tre limane t\u00eb mira: Gjirin e Kotorrit dhe limanet e Trastes e t\u00eb Budv\u00ebs, nd\u00ebrsa banor\u00ebt e saj jan\u00eb nd\u00ebr detar\u00ebt m\u00eb t\u00eb mir\u00eb t\u00eb Mesdheut.\u201d N\u00eb jug p\u00ebrmend si pik\u00eb fundore Porto Palermon, n\u00eb J. t\u00eb Kepit t\u00eb Gjuh\u00ebz\u00ebs, porse n\u00eb hart\u00eb e ka nd\u00ebrprer\u00eb te Kepi i Gjuh\u00ebz\u00ebs, duke e l\u00ebn\u00eb jasht\u00eb edhe Himar\u00ebn. Vija sipas tij \u00ebsht\u00eb e gjat\u00eb rreth 240 milje, po t\u00eb llogariten edhe dredhimet e bregut. Gjithashtu shton se nga Budva deri te Sh\u00ebngjini (410 48 gjer. V.) deti hyn thell\u00eb n\u00eb tok\u00eb. Pa u zgjatur me holl\u00ebsi t\u00eb tjera, del se nuk ka p\u00ebrputhje t\u00eb plot\u00eb nd\u00ebrmjet t\u00eb dh\u00ebnave t\u00eb tekstit dhe vijave t\u00eb p\u00ebrcaktuara n\u00eb hart\u00eb. Shpjegimi i par\u00eb p\u00ebr k\u00ebt\u00eb \u00ebsht\u00eb, besoj, se autori d\u00ebshironte t\u00eb jepte n\u00eb tekst njoftime q\u00eb mund t\u00eb sh\u00ebrbenin p\u00ebr t\u00eb kaluar n\u00ebp\u00ebr k\u00ebto zona, pavar\u00ebsisht se n\u00eb hart\u00eb ndaheshin prej vijash kufitare. Nj\u00eb shpjegim plot\u00ebsues do t\u00eb ishte ky: harta \u00ebsht\u00eb botuar nga nj\u00eb njeri tjet\u00ebr dhe nuk mund t\u00eb jemi t\u00eb sigurt\u00eb, q\u00eb ai ka b\u00ebr\u00eb krahasimin me tekstin; ndoshta edhe vet\u00eb Karaxhaji nuk e ka mbajtur k\u00ebt\u00eb parasysh, por gjithsesi, do t\u00eb merreshin si m\u00eb t\u00eb sigurta t\u00eb dh\u00ebnat e hart\u00ebs. At\u00ebher\u00eb \u00e7far\u00eb \u00ebsht\u00eb kjo hart\u00eb?<\/p>\n

Harta e Albanis\u00eb \u00ebsht\u00eb botuar s\u00eb bashku me tekstin p\u00ebrshkrues, si edhe ve\u00e7an, n\u00eb t\u00eb dy rastet p\u00ebr Shoqat\u00ebn Gjeografike Mbret\u00ebrore. Botuesi ka qen\u00eb J. Murray, nd\u00ebrsa me pun\u00ebn hartografike \u00ebsht\u00eb marr\u00eb John Arrowsmith (1790-1873), hartografi m\u00eb i njohur anglez i asaj kohe. Me k\u00ebt\u00eb kuptohet p\u00ebrse \u00ebsht\u00eb nj\u00eb paraqitje aq e holl\u00ebsishme dhe me cil\u00ebsi, pavar\u00ebsisht prej konceptimit t\u00eb saj, q\u00eb natyrisht i p\u00ebrket F. Karaxhajit dhe jo J. Arrowsmith-it. Shkalla \u00ebsht\u00eb 1:1.200.000, 13,5 x 9 in\u00e7. Arrousmithi ka qen\u00eb nj\u00eb nd\u00ebr an\u00ebtar\u00ebt themelues t\u00eb Shoqat\u00ebs Gjeografike Mbret\u00ebrore. Nga viti 1834 botoi nj\u00eb Atlas gjeografik universal, n\u00eb t\u00eb cilin kishte 2 harta t\u00eb bot\u00ebs dhe 19 t\u00eb Europ\u00ebs. N\u00eb hart\u00ebn 19 jepej Turqia n\u00eb Europ\u00eb, duke p\u00ebrfshir\u00eb Arkipelagun, Greqin\u00eb, Ishujt Jonian\u00eb dhe pjes\u00ebn jugore t\u00eb Dalmacis\u00eb. K\u00ebt\u00eb pjes\u00eb jugore e ka edhe n\u00eb hart\u00ebn 15 p\u00ebr Perandorin\u00eb Austriake.<\/p>\n

Kjo hart\u00eb \u00ebsht\u00eb e mbushur me em\u00ebrtimet p\u00ebrkat\u00ebse n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb kaq t\u00eb holl\u00ebsishme, sa mund t\u00eb krahasohet me hartat ushtarake t\u00eb sotme. P\u00ebrve\u00e7 gjeograf\u00ebve, ajo do t\u00eb k\u00ebrkonte v\u00ebmendje edhe nga gjuh\u00ebtar\u00ebt, p\u00ebr t\u00eb nxjerr\u00eb list\u00ebn e plot\u00eb t\u00eb em\u00ebrtimeve gjeografike, e cila \u00ebsht\u00eb e nevojshme p\u00ebr studimet tona. Si\u00e7 do ta trajtoj edhe pak m\u00eb posht\u00eb, p\u00ebr shembull, p\u00ebr Semanin n\u00eb hart\u00eb jepet te gryk\u00ebderdhja Lumi Chervesta ose Semani, nd\u00ebrsa brenda hart\u00ebs, duke iu afruar Voskopoj\u00ebs shtohet edhe Kavroni.
\nNj\u00eb pyetje e m\u00ebtejshme, \u00ebsht\u00eb se cila ka qen\u00eb harta e p\u00ebrgjithshme e k\u00ebsaj pjese t\u00eb Ballkanit per\u00ebndimor, mbi t\u00eb cil\u00ebn jan\u00eb hedhur t\u00eb dh\u00ebnat p\u00ebr Albanin\u00eb. Me fjal\u00eb t\u00eb tjera: Kush e ka hartuar s\u00eb pari nj\u00eb hart\u00eb t\u00eb till\u00eb, p\u00ebrpara se t\u00eb hidheshin n\u00eb t\u00eb kufijt\u00eb e Albanis\u00eb? Disa em\u00ebrtime, si p.sh. p\u00ebr Detin Adriatik jan\u00eb anglisht, po ashtu anglisht \u00ebsht\u00eb legjenda dhe nuk do t\u00eb quhej e sakt\u00eb q\u00eb k\u00ebto t\u2019i p\u00ebrkisnin dor\u00ebs s\u00eb Karaxhajit. Si\u00e7 e thash\u00eb, ai ka botuar nj\u00eb Atlas t\u00eb gjeografis\u00eb universale duke nisur nga viti 1834, por kishte filluar t\u2019i p\u00ebrgatiste hartat q\u00eb m\u00eb 1830. Rrjedhimisht, mund t\u00eb hamend\u00ebsohet q\u00eb Karaxhaji ka p\u00ebrgatitur nj\u00eb variant t\u00eb par\u00eb t\u00eb hart\u00ebs, t\u00eb cilin pastaj e ka p\u00ebrdorur Arrousmithi p\u00ebr t\u00eb punuar hart\u00ebn, q\u00eb botoi. K\u00ebshtu besoj se Arrousmithi i ka hedhur t\u00eb dh\u00ebnat e Karaxhajit n\u00eb nj\u00eb prej hartave t\u00eb veta anglisht, q\u00eb i kishte t\u00eb gatshme. Kjo e b\u00ebn edhe m\u00eb t\u00eb nd\u00ebrlikuar \u00e7\u00ebshtjen e emrave gjeografik\u00eb n\u00eb at\u00eb hart\u00eb, por edhe m\u00eb interesante p\u00ebr ta gjurmuar m\u00eb tej. Do ta b\u00ebnte edhe m\u00eb interesante, sepse at\u00ebhere do t\u00eb duhej t\u00eb hulumtonim, se nga i kishte marr\u00eb Arrousmithi emrat p\u00ebr hartat e veta. Gjithashtu, mos ndoshta vet\u00eb Karaxhaji \u00ebsht\u00eb mb\u00ebshtetur mbi hartat e Arrousmithit? Do t\u00eb ishte nj\u00eb kureshti e madhe t\u00eb parashtrohej nj\u00eb tem\u00eb e till\u00eb gjurmimi: Tradita e em\u00ebrtimeve p\u00ebr viset shqiptare n\u00eb hartat e botuara n\u00eb Angli. Dhe k\u00ebt\u00eb pik\u00eb do ta mbyllja me nj\u00eb pyetje t\u00eb fundit: A do t\u00eb gjendej n\u00eb Shoqat\u00ebn Gjeografike t\u00eb Londr\u00ebs kopja origjinale e hart\u00ebs s\u00eb paraqitur nga Karaxhaji?<\/p>\n

Harta e botuar ve\u00e7an dhe bashk\u00eb me tekstin e punimit ka edhe nj\u00eb legjend\u00eb anglisht. Tregohet se kufijt\u00eb jan\u00eb sh\u00ebnuar me ngjyra t\u00eb ndryshme: Perandoria Austriake me t\u00eb kuqe; Albania me t\u00eb verdh\u00eb; Bosnja e Serbia me t\u00eb gjelb\u00ebr; Hercegovina me t\u00eb purpurt dhe kufijt\u00eb e sanxhaqeve me t\u00eb kalt\u00ebr. Me shifra romake sh\u00ebnohen: I. Mali i Zi i mir\u00ebfillt\u00eb. II. Berdat. III. Pashall\u00ebku i Shkodr\u00ebs. IV. Sanxhaku i Prizrenit. V. Sanxhaku i Ohrit. VI. Sanxhaku i Elbasanit. VII. Sanxhaku i Vlor\u00ebs. VIII. Sanxhaku i Janin\u00ebs. M\u00eb tej vijohet me shkronja t\u00eb m\u00ebdha: A. Vezirati i Hercegovin\u00ebs. B. Sanxhaku i Novipazarit n\u00eb Bosnj\u00eb. C. Sanxhaku i Krushevacit n\u00eb Serbi. D. Sanxhaku i Prishtin\u00ebs n\u00eb Serbi. E. Sanxhaku i Shkupit (n\u00eb Rumeli). F. Sanxhaku i Manastirit (Bitoli). G. Sanxhaku i Delvin\u00ebs n\u00eb Epir.<\/p>\n

Edhe n\u00eb k\u00ebt\u00eb an\u00eb nuk ka p\u00ebrputhje t\u00eb plot\u00eb nd\u00ebrmjet tekstit dhe hart\u00ebs. Pik\u00eb s\u00eb pari nuk p\u00ebrdoret po ajo terminologji. Sanxhaku n\u00eb tekst pranohet si sinonim me pashall\u00ebkun dhe Mali i zi e Berdat nuk p\u00ebrfshihen n\u00eb num\u00ebrimin fillestar. Prandaj si sanxhaku i par\u00eb jepet pashall\u00ebku i Shkodr\u00ebs, i cili p\u00ebrmban 6 kadill\u00ebke: Mali i Zi, Tivari, Ulqini, Shkodra, Podgorica, Leshi. Sipas Kontit, qeveria osmane e merrte Malin e Zi si pjes\u00eb t\u00eb Shkodr\u00ebs, sepse nuk e kishte pranuar pavar\u00ebsin\u00eb e tij. P\u00ebr m\u00eb tep\u00ebr termi \u2018Mali i Zi\u2019 p\u00ebr t\u00eb nuk e p\u00ebrfshinte Tivarin, Ulqinin dhe Podgoric\u00ebn, rrjedhimisht, shfaqet me nj\u00eb shtrirje krejt tjet\u00ebr nga ai q\u00eb p\u00ebrfytyrojm\u00eb sot. Radhitja m\u00eb tej \u00ebsht\u00eb e till\u00eb: II. Sanxhaku i Dukagjinit. Nuk p\u00ebrmendet te Legjenda e hart\u00ebs. P\u00ebrfshin kadill\u00ebket: Dukagjini, Peja dhe Gjakova. III. Sanxhaku i Prizrenit. Ky del i kat\u00ebrti te Legjenda. IV. Sanxhaku i Elbasanit. N\u00eb Legjend\u00eb del i gjashti. V. Sanxhaku i Ohrit. N\u00eb Legjend\u00eb gjithashtu del i pesti. VI. Sanxhaku i Vlor\u00ebs. N\u00eb Legjend\u00eb del i shtati. K\u00ebshtu n\u00eb tekst, p\u00ebrve\u00e7 dy q\u00eb u p\u00ebrmend\u00ebn m\u00eb sip\u00ebr, mungojn\u00eb edhe: VIII. Sanxhaku i Janin\u00ebs; kurse nga pjesa renditur me shkronja t\u00eb m\u00ebdha n\u00eb hart\u00eb mungojn\u00eb n\u00eb tekst: A. Vezirati i Hercegovin\u00ebs. B. Sanxhaku i Novipazarit n\u00eb Bosnj\u00eb. C. Sanxhaku i Krushevacit n\u00eb Serbi. D. Sanxhaku i Prishtin\u00ebs n\u00eb Serbi. E. Sanxhaku i Shkupit (n\u00eb Rumeli). F. Sanxhaku i Manastirit (Bitoli). G. Sanxhaku i Delvin\u00ebs n\u00eb Epir.<\/p>\n

Ky dallim i madh k\u00ebrkon shpjegim, se mos \u00ebsht\u00eb rrjedhim i referimit t\u00eb ndarjeve osmane n\u00eb periudha jo t\u00eb nj\u00ebjta, ose i njoftimeve t\u00eb ndryshme q\u00eb kan\u00eb pasur Karaxhaji dhe Arrousmithi. Nd\u00ebrkaq p\u00ebr k\u00ebt\u00eb problem ka nj\u00eb holl\u00ebsi me r\u00ebnd\u00ebsi. P\u00ebrkthyesi dhe p\u00ebrgatit\u00ebsi i tekstit n\u00eb gjuh\u00ebn angleze ka shtuar k\u00ebt\u00eb sh\u00ebnim: \u201cPjesa jugore e Albanis\u00eb banohet prej mysliman\u00ebsh ose prej t\u00eb krishter\u00ebsh ortodoks\u00eb, aty nuk ka katolik\u00eb. Prej k\u00ebsaj rrethane duhet shpjeguar mungesa e infomacionit m\u00eb t\u00eb holl\u00ebsish\u00ebm n\u00eb dor\u00ebshkrimin e Kontit Karaxhaji, sepse at\u00eb q\u00eb e kishte mbledhur n\u00eb krahinat veriore dhe qendrore n\u00eb mas\u00ebn m\u00eb t\u00eb madhe e kishte prej rr\u00ebfimeve t\u00eb klerit katolik q\u00eb banonte n\u00eb vend. Informacioni i mang\u00ebt q\u00eb kishte marr\u00eb prej udh\u00ebtar\u00ebsh \u00ebsht\u00eb p\u00ebrfshir\u00eb n\u00eb rr\u00ebfimin q\u00eb jep p\u00ebr ndarjet politike t\u00eb vendit dhe n\u00eb at\u00eb p\u00ebr rrug\u00ebt kryesore q\u00eb e p\u00ebrshkojn\u00eb\u201d. K\u00ebshtu pranohet se Karaxhaji e kishte t\u00eb mang\u00ebt njohjen p\u00ebr ndarjen politike t\u00eb vendit dhe do ta besojm\u00eb se legjend\u00ebn p\u00ebr hart\u00ebn e ka p\u00ebrpiluar Arrousmithi me njohurit\u00eb e veta. P\u00ebrkthyesi ka nd\u00ebrhyr\u00eb edhe ndonj\u00eb her\u00eb tjet\u00ebr. K\u00ebshtu shkruan: \u201cInformacioni q\u00eb p\u00ebrmbahet n\u00eb dor\u00ebshkrimin e Kontit lidhur me k\u00ebt\u00eb vargmal \u00ebsht\u00eb mjaft i varf\u00ebr.\u201d<\/p>\n

Pasi u b\u00eb e qart\u00eb se \u00e7far\u00eb kuptonte autori me termin Albania, nuk do t\u00eb habitemi p\u00ebr ndarjen e saj t\u00eb m\u00ebtejshme.
\nAlbanin\u00eb Veriore e nis nd\u00ebrmjet gryk\u00ebs s\u00eb lumit Narenta (V. t\u00eb 430 gjer. V.) dhe t\u00eb lumit Buna (af\u00ebr 410 50\u2019 gjer. V.) me nj\u00eb masiv t\u00eb gjer\u00eb malor, nd\u00ebrsa m\u00eb tutje paraqet holl\u00ebsisht rajonin e Malit t\u00eb Zi, t\u00eb p\u00ebrfshir\u00eb si pjes\u00eb t\u00eb k\u00ebsaj Albanie, e cila vjen n\u00eb jug deri te lumi Drin.
\nAlbani Qendrore quan pjes\u00ebn q\u00eb shtrihet n\u00eb J. t\u00eb lumit Drin dhe shkon deri te kreshta, e cila p\u00ebrfundon te Kepi i Rodonit. N\u00eb t\u00eb v\u00ebrtet\u00eb p\u00ebr ne kjo \u00ebsht\u00eb Shqip\u00ebria Veriore.
\nMe Albanin\u00eb Jugore kupton pjes\u00ebn e nd\u00ebrmjet Kepit t\u00eb Rodonit dhe Kepit t\u00eb Gjuh\u00ebz\u00ebs, dometh\u00ebn\u00eb at\u00eb q\u00eb ne e quajm\u00eb sot Shqip\u00ebria e Mesme ose Qendrore, por asaj i bashkon dhe nj\u00eb pjes\u00eb t\u00eb Shqip\u00ebris\u00eb Jugore posht\u00eb lumit Shkumbin.<\/p>\n

Gjat\u00eb p\u00ebrkthimit shqip v\u00ebshtir\u00ebsia m\u00eb e madhe ka qen\u00eb dh\u00ebnia e emrave gjeografik\u00eb. Para s\u00eb gjithash, nuk duhet harruar se jemi m\u00eb shum\u00eb se nj\u00eb shekull e gjysm\u00eb p\u00ebrpara. Qyteti i Lezh\u00ebs, p\u00ebr shembull, njihej at\u00ebher\u00eb me emrin Leshi dhe nuk kishte p\u00ebrse t\u00eb kthehej n\u00eb trajt\u00ebn e sotme. Nj\u00ebkoh\u00ebsisht burimi nuk ka qen\u00eb drejtp\u00ebrdrejt nga goja e shqiptar\u00ebve, por nga klerik\u00eb p\u00ebrgjith\u00ebsisht italian\u00eb dhe rrjedhimisht sipas trajtave n\u00eb at\u00eb gjuh\u00eb do t\u00eb merreshin emrat. Duke qen\u00eb trevat tona n\u00ebn sundimin osman, n\u00eb disa raste trajtat do t\u00eb ishin sipas turqishtes. K\u00ebshtu, Tetova e sotme at\u00ebhere zyrtarisht ishte Kalkandeleni. E gjithashtu n\u00eb nj\u00eb varg rastesh emrat ishin sipas serbishtes. S\u00eb bashku k\u00ebto sjellin q\u00eb em\u00ebrtimet t\u00eb jen\u00eb prej kat\u00ebr gjuh\u00ebsh t\u00eb p\u00ebrziera. Nuk p\u00ebrjashtohen edhe gabimet jo vet\u00ebm t\u00eb dor\u00ebshkrimit, por edhe t\u00eb transkriptimit q\u00eb ka b\u00ebr\u00eb p\u00ebrkthyesi anglisht. N\u00eb k\u00ebto rrethana, i kam dh\u00ebn\u00eb sipas trajt\u00ebs son\u00eb t\u00eb sotme ata emra, p\u00ebr t\u00eb cil\u00ebt jo vet\u00ebm nuk ka dyshim, por edhe duke vepruar k\u00ebshtu, nuk \u00ebsht\u00eb cenuar ana historike e origjinalit. Kur ka qen\u00eb e v\u00ebshtir\u00eb t\u00eb caktohej me p\u00ebrpik\u00ebri se cili do t\u00eb ishte emri i sot\u00ebm, \u00ebsht\u00eb l\u00ebn\u00eb p\u00ebr ta p\u00ebrcaktuar gjeograf\u00ebt n\u00eb punimet e tyre. S\u00eb fundi, edhe duke i l\u00ebn\u00eb n\u00eb trajt\u00ebn e origjinalit disa emra, q\u00eb kuptohen leht\u00eb se \u00e7far\u00eb duan t\u00eb thon\u00eb p\u00ebr ne, \u00ebsht\u00eb ruajtur gjendja e asaj periudhe historike, e cila mund t\u00eb ket\u00eb interes qoft\u00eb edhe vet\u00ebm p\u00ebr gjuh\u00ebsin\u00eb. P\u00ebr shembull, lumi i Osumit gjat\u00eb gjith\u00eb tekstit del Chervesta. Nuk e di cili do t\u00eb ishte shqiptimi i origjinalit, prandaj e kam dh\u00ebn\u00eb \u00c7ervesta, nd\u00ebrsa p\u00ebrse \u00ebsht\u00eb quajtur k\u00ebshtu e vlen t\u00eb b\u00ebhet nj\u00eb hulumtim i m\u00ebtejsh\u00ebm, por n\u00ebse do ta jepja thjesht Osumi, kjo do ta fshihte k\u00ebrkes\u00ebn p\u00ebr shpjegimin e nevojsh\u00ebm. Po k\u00ebshtu lumi i vog\u00ebl i Dar\u00e7it n\u00eb Kavaj\u00eb quhet Spirnaca te gryk\u00ebderdhja; Erzeni quhet lumi i Shijakut dhe n\u00eb gryk\u00ebderdhje Lisana; Vjosa quhet edhe lumi Vedis; dega e Matit, lumi i Urak\u00ebs \u00ebsht\u00eb dh\u00ebn\u00eb Ora\u00e7a etj.<\/p>\n

V\u00ebshtir\u00ebsia tjet\u00ebr ka qen\u00eb me nj\u00ebsit\u00eb e masave. Meq\u00eb botimi \u00ebsht\u00eb anglisht, jan\u00eb p\u00ebrdorur masat angleze, t\u00eb ndryshme nga nj\u00ebsit\u00eb tona dhjetore. Nga nj\u00eb prov\u00eb e b\u00ebr\u00eb, doli se nuk do t\u00eb ishte e drejt\u00eb t\u00eb ktheheshin sipas nj\u00ebsive tona, sepse p\u00ebrftoheshin mosp\u00ebrputhje. P\u00ebr shembull, autori thot\u00eb se liqeni i Ohrit \u00ebsht\u00eb 20 milje i gjat\u00eb. Duke e marr\u00eb miljen angleze 1609 met\u00ebr, do t\u00eb dilte 32,180 km, mir\u00ebpo gjeograf\u00ebt tan\u00eb e japin 30,4 km. P\u00ebr k\u00ebt\u00eb arsye jan\u00eb l\u00ebn\u00eb madh\u00ebsit\u00eb sipas nj\u00ebsive angleze, d.m.th. n\u00eb milje dhe n\u00eb k\u00ebmb\u00eb; nuk e di si do t\u2019i ket\u00eb pasur autori n\u00eb dor\u00ebshkrim.<\/p>\n

Si n\u00eb \u00e7do punim gjeografik, natyrisht q\u00eb pjes\u00ebn kryesore do ta zinin paraqitja e maleve bashk\u00eb me p\u00ebrb\u00ebrjen e tyre gjeologjike dhe ndonj\u00ebher\u00eb t\u00eb mineraleve, majat e kullotat e tyre, si dhe sa jan\u00eb t\u00eb pyll\u00ebzuar e me \u00e7far\u00eb llojesh t\u00eb drur\u00ebve; m\u00eb tej fushat dhe shkalla e pjelloris\u00eb s\u00eb tyre dhe bim\u00ebt bujq\u00ebsore kryesore; liqenet e k\u00ebnetat me peshqit e shpend\u00ebt e tyre, vijat uj\u00ebndar\u00ebse, lumenjt\u00eb q\u00eb nga burimi e deri te gryk\u00ebderdhja, bashk\u00eb me natyr\u00ebn e brigjeve t\u00eb tyre dhe t\u00eb luginave q\u00eb formojn\u00eb, si dhe me t\u00eb dh\u00ebna p\u00ebr mund\u00ebsit\u00eb e lundrimit n\u00ebp\u00ebr ta; grykat e njohura krahas mund\u00ebsive q\u00eb japin p\u00ebr t\u2019u mbrojtur nga nj\u00eb armik sulmues; klima; kulturat bujq\u00ebsore dhe bim\u00ebsia natyrore, pem\u00ebt frutore dhe prodhimet kryesore t\u00eb bujq\u00ebsis\u00eb e t\u00eb blegtoris\u00eb (dhent\u00eb e dhit\u00eb jan\u00eb t\u00eb shumta n\u00ebp\u00ebr gjith\u00eb viset malore t\u00eb Albanis\u00eb), kafsh\u00ebt e egra, produktet e ndryshme p\u00ebr tregti dhe n\u00eb ve\u00e7anti zejtaria p\u00ebr arm\u00ebt e zjarrit. Me kujdes t\u00eb ve\u00e7ant\u00eb jan\u00eb treguar tiparet e bregdetit me gjiret, limanet, thell\u00ebsin\u00eb e ujit, er\u00ebrat detare dhe mund\u00ebsit\u00eb e ankorimit, deri edhe piakt e doganave dhe magazinat e mallrave. Pjesa e fundit \u00ebsht\u00eb nj\u00eb p\u00ebrpjekje p\u00ebr t\u00eb dh\u00ebn\u00eb rrug\u00ebt ose m\u00eb mir\u00eb vijat e komunikimit nd\u00ebrmjet krahinave e qendrave kryesore t\u00eb banimit e t\u00eb tregtis\u00eb dhe p\u00ebr q\u00ebllime ushtarake. P\u00ebrgjith\u00ebsisht thuhet se n\u00ebp\u00ebr vend gjat\u00eb muajve t\u00eb that\u00eb mund t\u00eb kaloj\u00eb nj\u00eb ushtri, por jo e ngarkuar me artileri t\u00eb r\u00ebnd\u00eb.<\/p>\n

Nga moria e t\u00eb dh\u00ebnave t\u00eb ndryshme t\u00eb k\u00ebtij punimi do t\u00eb nxirrja n\u00eb dukje p\u00ebrmbledhtas t\u00eb dh\u00ebnat demografike, ndonj\u00eb njoftim historik dhe sidomos ve\u00e7orit\u00eb etnografike. Besoj se ato do t\u00eb ngjallnin kureshtjen e cilitdo lexues, i cili nd\u00ebrkaq ka edhe njohuri p\u00ebr gjendjen e sotme.<\/strong>
\n Shqiptar\u00ebt e bregdetit nga Tivari n\u00eb Ulqin Konti Karaxhaji i quan detar\u00ebt m\u00eb t\u00eb mir\u00eb t\u00eb Mesdheut dhe ne e dim\u00eb se ulqinak\u00ebt, p\u00ebr shembull, gjithmon\u00eb kan\u00eb qen\u00eb t\u00eb d\u00ebgjuar si t\u00eb till\u00eb.<\/strong><\/p>\n

Qyteti i Tivarit duhet t\u00eb ket\u00eb mbi 2500 veta. Banor\u00ebt e krahin\u00ebs jan\u00eb t\u00eb krishter\u00eb dhe mysliman\u00ebt banojn\u00eb kryesisht n\u00eb qytet. Prodhohen deri 5000 fu\u00e7i me vaj ulliri p\u00ebr eksport.<\/strong>
\n Kadillaku i Ulqinit ka 20.000 banor\u00eb dhe po ashtu mysliman\u00ebt jetojn\u00eb vet\u00ebm n\u00eb qytet, i cili ka 7 deri 8 mij\u00eb frym\u00eb. Prej andej eksportohen deri 7000 fu\u00e7i me vaj ulliri; prodhohen gjithashtu 1000 bute me ver\u00eb, si edhe mjaft krip\u00eb.<\/strong><\/p>\n

Lugina e Mora\u00e7\u00ebs banohet prej 5 fisesh mal\u00ebsore: Uskoc\u00ebt (n\u00eb rrjedh\u00ebn e sip\u00ebrme t\u00eb lumit), Mora\u00e7\u00ebt dhe Rovc\u00ebt, rreth 10.000 frym\u00eb, dhe jan\u00eb t\u00eb bashkuar n\u00eb nj\u00eb organizim politik, t\u00eb quajtur Mora\u00e7a dhe Rova\u00e7a e Berd\u00ebs. N\u00eb J. t\u00eb Ri\u00e7anit jan\u00eb dy fiset e tjera: Piper\u00ebt dhe Ku\u00e7\u00ebt e Berd\u00ebs; i pari rreth 9000 frym\u00eb, i dyti 17.000. Berdan\u00ebt p\u00ebrfshijn\u00eb 4 Berdat (Fush\u00ebbardha, Piperi, Ku\u00e7i dhe Mora\u00e7a) dhe jan\u00eb t\u00eb besimit ortodoks.<\/p>\n

P\u00ebr Fush\u00ebn e Plav\u00ebs njofton se p\u00ebrfshin 23 fshatra me popullsi 6-7000 veta t\u00eb besimit katolik, q\u00eb nuk u paguajn\u00eb hara\u00e7 turqve.
\nShkodra si pashall\u00ebk arrin deri te 100.000 banor\u00eb, gjysma e t\u00eb cil\u00ebve jan\u00eb katolik\u00eb. Qyteti ka 40.000 frym\u00eb dhe p\u00ebrb\u00ebhet nga k\u00ebshtjella, lagjja Tabak\u00ebt e mysliman\u00ebve dhe Terzia e katolik\u00ebve. Qyteti ka 4000 dyqane, nd\u00ebrsa n\u00eb Fjalorin Enciklopedik Shqiptar (shkurt m\u00eb tej FESH) pohohet se m\u00eb 1870 kishte 3500 dyqane. Tregtar\u00ebt jan\u00eb t\u00eb pasur dhe eksportojn\u00eb prodhime deri n\u00eb Trieste, Venecie e Vlor\u00eb. Po n\u00eb k\u00ebt\u00eb vilajet \u00ebsht\u00eb edhe Drishti, i cili ka nj\u00eb k\u00ebshtjell\u00eb dhe rreth 1000 banor\u00eb mysliman\u00eb. Sipas FESH kishte 1200 banor\u00eb m\u00eb 1926 dhe sot ka 1600, por n\u00eb kod\u00ebr jan\u00eb vet\u00ebm g\u00ebrmadhat e kalas\u00eb. Fush\u00ebn e Shkodr\u00ebs e vler\u00ebson si tok\u00ebn m\u00eb pjellore n\u00eb Albani. Numri i mysliman\u00ebve aty \u00ebsht\u00eb m\u00eb i madh si p\u00ebrpjes\u00eb.<\/p>\n

P\u00ebr Kontin Karaxhaji lugina e Drinit t\u00eb Zi banohet kryesisht prej shqiptar\u00ebsh katolik\u00eb. Mirditor\u00ebt jan\u00eb katolik\u00eb dhe arrijn\u00eb mbi 18.000 frym\u00eb. Prenk Lleshi m\u00ebton se ata jan\u00eb pasardh\u00ebs t\u00eb Sk\u00ebnderbeut. Matjan\u00ebt jan\u00eb mysliman\u00eb dhe arrijn\u00eb jo m\u00eb shum\u00eb se 6000 veta; ata jan\u00eb n\u00eb gjendje t\u00eb p\u00ebrhershme kryengritjeje. Kthella p\u00ebrb\u00ebhet prej 2000 frym\u00ebsh.<\/p>\n

Kadill\u00ebku i Podgoric\u00ebs ka gjithashtu af\u00ebr 100.000 banor\u00eb. Qyteti i Podgoric\u00ebs ka 6000 banor\u00eb dhe kat\u00ebr t\u00eb pestat jan\u00eb mysliman\u00eb. Me t\u00eb dh\u00ebnat e sotme n\u00eb Podgoric\u00eb mysliman\u00ebt p\u00ebrb\u00ebjn\u00eb vet\u00ebm 11 p\u00ebr qind t\u00eb popullsis\u00eb, nj\u00eb d\u00ebshmi kjo e ndryshimit t\u00eb thell\u00eb t\u00eb p\u00ebrb\u00ebrjes s\u00eb popullsis\u00eb shqiptare prej ardhjes s\u00eb fshatar\u00ebve sllav\u00eb nga t\u00eb gjitha an\u00ebt dhe vendosjes s\u00eb tyre n\u00eb k\u00ebt\u00eb qytet. Me k\u00ebto t\u00eb dh\u00ebna mb\u00ebshtetet pohimi yn\u00eb i sot\u00ebm, se ndikimi i turqishtes ka qen\u00eb m\u00eb i ndjesh\u00ebm n\u00eb qytetet sesa n\u00eb fshatrat. N\u00eb Veri t\u00eb qytetit ndodhet Dioklea e lasht\u00eb, e cila po rr\u00ebnohet, sepse sepse banor\u00ebt po i marrin gur\u00ebt p\u00ebr t\u00eb nd\u00ebrtuar sht\u00ebpit\u00eb e veta.<\/p>\n

K\u00ebtu jetojn\u00eb fiset e Berd\u00ebs, Kelmendit, Hotit, Shal\u00ebs e Shoshit, nd\u00ebrsa n\u00eb pjes\u00ebn fushore shumica e popullsis\u00eb \u00ebsht\u00eb myslimane. Fisi Ku\u00e7i shtrihet n\u00eb Lindje t\u00eb Podgoric\u00ebs af\u00ebr Medunit dhe jan\u00eb mysliman\u00eb t\u00eb d\u00ebgjuar p\u00ebr trim\u00ebri. Fiset e Kelmendit e t\u00eb Dinoshit jan\u00eb katolik\u00eb. Thuhet se kelmendasit arrijn\u00eb 3000 frym\u00eb, por nj\u00eb pjes\u00eb e madhe bashk\u00eb me peshkopin e Pej\u00ebs n\u00eb shek. XVIII u shp\u00ebrngul\u00ebn n\u00eb Hungari dhe ende quhen me emrin kelmendas. N\u00eb FESH kjo shp\u00ebrngulje p\u00ebrcaktohet m\u00eb 1740 dhe sot i bie n\u00eb krahin\u00ebn e Sirmies pran\u00eb lumit Sava. Fisit i Hotit thuhet se arrin 4000 veta. Fisi i Shal\u00ebs dhe i Shoshit jan\u00eb katolik\u00eb dhe secili ka deri 1200 frym\u00eb. N\u00eb FESH nuk jepet asnj\u00eb e dh\u00ebn\u00eb me shifra p\u00ebr to. K\u00ebto kat\u00ebr fise (Kelmendi, Hoti, Shala e Shoshi) quhen s\u00eb bashku Mal\u00ebsor\u00ebt ose banor\u00ebt e Kat\u00ebr Maleve; \u201cata jan\u00eb luftarak\u00eb dhe jasht\u00ebzakonisht t\u00eb aft\u00eb n\u00eb p\u00ebrdorimin e arm\u00ebve\u201d.<\/p>\n

Sipas Karaxhajit, brenda n\u00eb k\u00ebshtjell\u00ebn e Leshit \u00ebsht\u00eb nj\u00eb xhami, aty ku ishte m\u00eb par\u00eb kisha Sh\u00ebn M\u00ebri Nikolla i Barit. Dhe: \u201cN\u00eb k\u00ebt\u00eb kish\u00eb \u00ebsht\u00eb varrosur i famshmi Gjergj Kastrioti, q\u00eb njihet m\u00eb mir\u00eb me emrin Sk\u00ebnderbeu.\u201d Nuk e di se nga e ka marr\u00eb ai k\u00ebt\u00eb t\u00eb dh\u00ebn\u00eb, por Marin Barleti tregonte kish\u00ebn e Sh\u00ebn Kollit si vendvarrimin e Sk\u00ebnderbeut. Arkeologu F. Prendi e ka p\u00ebrjashtuar mund\u00ebsin\u00eb q\u00eb varri t\u00eb ket\u00eb qen\u00eb brenda k\u00ebsaj k\u00ebshtjelle dhe ka argumentuar se \u00ebsht\u00eb fjala p\u00ebr xhamin\u00eb Selimie, t\u00eb nd\u00ebrtuar mbi godin\u00ebn pjes\u00ebrisht t\u00eb rr\u00ebnuar t\u00eb kish\u00ebs s\u00eb Sh\u00ebn Kollit n\u00eb pjes\u00ebn e poshtme t\u00eb qytetit, aty ku \u00ebsht\u00eb sot Memoriali i Sk\u00ebnderbeut. Dhjet\u00eb vjet m\u00eb par\u00eb un\u00eb kam botuar nj\u00eb variant tjet\u00ebr: gjat\u00eb udh\u00ebtimit t\u00eb dyt\u00eb n\u00ebp\u00ebr Shqip\u00ebri m\u00eb 1867 p\u00ebrfaq\u00ebsuesi i Shoq\u00ebris\u00eb Biblike, A. Tomsoni, kishte kaluar n\u00eb Lezh\u00eb dhe kishte vizituar kish\u00ebn e Sh\u00ebn Katerin\u00ebs, tashm\u00eb t\u00eb shnd\u00ebrruar n\u00eb xhami, ku varri i Sk\u00ebnderbeut duhej t\u00eb ishte posht\u00eb minares s\u00eb tanishme, dometh\u00ebn\u00eb n\u00eb an\u00ebn jugore t\u00eb kish\u00ebs dhe n\u00eb nj\u00eb t\u00eb tret\u00ebn e gjat\u00ebsis\u00eb s\u00eb saj nga ana lindore.<\/p>\n

Sanxhaku i Dukagjinit ka gjithsej 210.000 banor\u00eb. Peja ka 12.000, shumica d\u00ebrrmuese shqiptar\u00eb dhe aty b\u00ebjn\u00eb arm\u00eb n\u00eb sasi t\u00eb madhe e t\u00eb cil\u00ebsis\u00eb s\u00eb mir\u00eb. Gjakova ka 18.000 banor\u00eb, pothuaj t\u00eb gjith\u00eb mysliman\u00eb, si dhe 1100 dyqane.<\/p>\n

Sanxhaku i Prizrenit p\u00ebrfshin 80.000 banor\u00eb, vet\u00ebm nj\u00eb e kat\u00ebrta mysliman\u00eb. Prizreni ka 15-20.000 banor\u00eb, ka punishte t\u00eb m\u00ebdha arm\u00ebsh dhe pushk\u00ebt e pisqollat jan\u00eb shum\u00eb t\u00eb vler\u00ebsuara. (N\u00eb ribotimin m\u00eb 2009 t\u00eb FESH gabimisht ka r\u00ebn\u00eb nj\u00eb pjes\u00eb e tekstit p\u00ebr k\u00ebt\u00eb qytet, po ashtu si\u00e7 \u00ebsht\u00eb v\u00ebn\u00eb pas Pelikanit artikulli p\u00ebr Pej\u00ebn). Nga Peja deri n\u00eb Prizren shumica d\u00ebrrmuese e popullsis\u00eb p\u00ebrb\u00ebhet prej shqiptar\u00ebsh t\u00eb besimit katolik, por mes tyre jan\u00eb vendosur edhe shum\u00eb mysliman\u00eb. \u00cbsht\u00eb nj\u00eb popullsi mjaft pun\u00ebtore p\u00ebr bujq\u00ebsi dhe prodhojn\u00eb pushk\u00eb t\u00eb cil\u00ebsis\u00eb s\u00eb mir\u00eb.<\/p>\n

P\u00ebr sanxhakun e Elbasanit p\u00ebrmenden pes\u00eb qytete. Vet\u00eb qyteti paraqitet mjaft i vog\u00ebl, me 3500 banor\u00eb mysliman\u00eb, 1000 ortodoks\u00eb dhe 500 katolik\u00eb. M\u00eb duket se ky \u00ebsht\u00eb nj\u00eb nga rastet ku Karaxhaji ka t\u00eb dh\u00ebnat m\u00eb t\u00eb gabuara. P\u00ebr Durr\u00ebsin ai shkruan se ka 9 deri 10.000 banor\u00eb, p\u00ebr Peqinin 700 banor\u00eb, q\u00eb gjithashtu m\u00eb duket nj\u00eb shif\u00ebr e vog\u00ebl. Kavaja ka 9 deri 10.000 banor\u00eb, dometh\u00ebn\u00eb nj\u00ebsoj me Durr\u00ebsin, nd\u00ebrsa k\u00ebtu prodhohet nj\u00eb djath\u00eb i mir\u00eb, i cili eksportohet deri n\u00eb vise t\u00eb larg\u00ebta t\u00eb Perandoris\u00eb Turke. P\u00ebr Tiran\u00ebn jep shifr\u00ebn 10.000 banor\u00eb, prej tyre vet\u00ebm 1000 ortodoks\u00eb. Shkruan se \u00ebsht\u00eb pran\u00eb lumit Jakon, q\u00eb do t\u00eb ishte emri i Lan\u00ebs s\u00eb sotme.<\/p>\n

Sanxhaku i Ohrit ka qend\u00ebr qytetin e Ohrit me 1000 banor\u00eb. Me t\u00eb drejt\u00eb v\u00ebren se k\u00ebndej kalonte Rruga Egnatia, e cila edhe n\u00eb at\u00eb periudh\u00eb p\u00ebrdorej p\u00ebr trupat osmane q\u00eb vinin nga Stambolli deri n\u00eb Shqip\u00ebri. Intersante \u00ebsht\u00eb se thot\u00eb q\u00eb aty pran\u00eb ka miniera argjendi e squfuri, por q\u00eb nuk shfryt\u00ebzohen.<\/p>\n

Kruja ka mbi 15.000 banor\u00eb dhe nuk l\u00eb pa v\u00ebn\u00eb n\u00eb dukje se ka qen\u00eb selia e Sk\u00ebnderbeut, ndon\u00ebse gabon duke e quajtur k\u00ebt\u00eb qytetin e tij t\u00eb lindjes. Fush\u00ebn e Kruj\u00ebs e quan Mavra, q\u00eb shqip \u00ebsht\u00eb Zeza dhe sot lumi n\u00eb hyrje t\u00eb Fush\u00eb-Kruj\u00ebs \u00ebsht\u00eb lumi i Zez\u00ebs, ndon\u00ebse sot thon\u00eb Ura e Zez\u00eb, nd\u00ebrsa n\u00eb t\u00eb v\u00ebrtet\u00eb \u00ebsht\u00eb Ura e Zez\u00ebs.N\u00eb hart\u00eb te Kepi i Rodonit \u00ebsht\u00eb sh\u00ebnuar Kalaja e Sk\u00ebnderbeut.<\/p>\n

P\u00ebr sanxhakun e Vlor\u00ebs vihet n\u00eb pah se nga pyjet e pish\u00ebs merret l\u00ebnd\u00eb nd\u00ebrtimi e shk\u00eblqyer, nd\u00ebrsa ka puse nafte n\u00eb disa vende; nafta mblidhet dhe eksportohet. M\u00eb duket se ky \u00ebsht\u00eb njoftimi i par\u00eb p\u00ebr eksportin e naft\u00ebs nga vendi yn\u00eb, ndon\u00ebse me kaq t\u00eb dh\u00ebna nuk marrim vesh se si ishin k\u00ebto puse konkretisht, si mblidhej dhe transportohej nafta. Qyteti i Vlor\u00ebs ndodhet mbi nj\u00eb kod\u00ebr t\u00eb rrethuar me mur; ka 8-10.000 banor\u00eb; prodhohen p\u00ebrlhura leshi e arm\u00eb, nd\u00ebrsa ka nj\u00eb num\u00ebr jo t\u00eb vog\u00ebl \u00e7ifut\u00ebsh. Berati ka 8 deri 10 mij\u00eb frym\u00eb, dy t\u00eb tretat ortodoks\u00eb. Gjirokastra ka mbetur vet\u00ebm me 4000 banor\u00eb, sepse popullsia \u00ebsht\u00eb pak\u00ebsuar shum\u00eb prej murtaj\u00ebs m\u00eb 1814. P\u00ebr P\u00ebrmetin na tregon se aty kan\u00eb z\u00ebn\u00eb vend shum\u00eb arixhinj.<\/p>\n

Vler\u00ebsimi m\u00eb i drejt\u00eb i pun\u00ebs s\u00eb Kontit Karaxhaji, pa dyshim do t\u00eb b\u00ebhej duke e krahasuar me paraqitjet bashk\u00ebkoh\u00ebse t\u00eb po k\u00ebsaj natyre, sepse gjat\u00eb rrjedh\u00ebs historike shum\u00eb gj\u00ebra kan\u00eb ndryshuar. Ky \u00ebsht\u00eb nj\u00eb l\u00ebm\u00eb i mir\u00ebfillt\u00eb pune p\u00ebr gjeograf\u00ebt tan\u00eb, prandaj mua do t\u00eb m\u00eb lejohet t\u00eb sjell vet\u00ebm nj\u00eb rast. N\u00eb vitin 1848 \u00ebsht\u00eb botuar po n\u00eb Lond\u00ebr nj\u00eb p\u00ebrmbledhje e gjer\u00eb, e cila \u00ebsht\u00eb rishtypur me plot\u00ebsime edhe m\u00eb 1860. Titulli \u00ebsht\u00eb Bibla e t\u00eb gjitha vendeve (The Bible of every Land). Cil\u00ebsohet si nj\u00eb histori e Shkrimeve t\u00eb shenjta n\u00eb t\u00eb gjitha gjuh\u00ebt dhe dialektet, n\u00eb t\u00eb cilat ishin b\u00ebr\u00eb p\u00ebrkthimet. Te gjuh\u00ebt indo-europiane p\u00ebrfshihet shqipja n\u00eb familjen trako-ilire dhe n\u00eb faqet 289-290 jepet nj\u00eb cop\u00eb nga botimi i Dhiat\u00ebs s\u00eb re shqip m\u00eb 1827, nd\u00ebrsa m\u00eb tej, p\u00ebrpara se t\u00eb shkruhet p\u00ebr karakteristikat e gjuh\u00ebs dhe versionet e p\u00ebrkthimeve, ka nj\u00eb paragraf t\u00eb par\u00eb me n\u00ebntitullin Shtrirja gjeografike dhe t\u00eb dh\u00ebnat statistikore. N\u00eb botimin e par\u00eb m\u00eb 1848 t\u00eb dh\u00ebnat ishin marr\u00eb prej librit \u2018Rr\u00ebfim p\u00ebr misionin grek\u201d t\u00eb autorit S. S. Wilson, botuar n\u00eb Lond\u00ebr m\u00eb 1839. Ai kishte vizituar ishujt, n\u00eb t\u00eb cil\u00ebt popullsia ishte kryesisht prej arvanit\u00ebsh, dometh\u00ebn\u00eb arb\u00ebresh\u00ebsh t\u00eb Greqis\u00eb. Ai \u00ebsht\u00eb shprehur se speciot\u00ebt dhe fqinj\u00ebt e tyre, hidrot\u00ebt e psariot\u00ebt jan\u00eb me prejardhje ilire. P\u00ebr k\u00ebt\u00eb arsye ka th\u00ebn\u00eb edhe gj\u00ebra q\u00eb ting\u00ebllojn\u00eb t\u00eb \u00e7uditshme sot. Sipas tij, p\u00ebrsa i p\u00ebrket Epirit me shqiptar\u00eb, \u201cPjesa m\u00eb e madhe e vendit p\u00ebrfshihet nd\u00ebrmjet grad\u00ebve 37 dhe 39 t\u00eb gjer\u00ebsis\u00eb veriore dhe p\u00ebrb\u00ebn nj\u00eb pjes\u00eb t\u00eb zot\u00ebrimeve t\u00eb mbretit t\u00eb Greqis\u00eb, nd\u00ebrsa pjesa tjet\u00ebr, ndon\u00ebse qeveriset prej krer\u00ebsh pothuaj t\u00eb pavarur, p\u00ebrb\u00ebn nj\u00eb provinc\u00eb t\u00eb Perandoris\u00eb Osmane.\u201d Po t\u00eb shohim hart\u00ebn e sotme, kjo do t\u00eb thot\u00eb se ai autor fliste p\u00ebr nj\u00eb trev\u00eb nga Vlora deri posht\u00eb n\u00eb Peloponez. Botimi i dyt\u00eb anglez m\u00eb 1860 e ka hequr k\u00ebt\u00eb pjes\u00eb, por e ka theksuar, se \u201cDikur shqiptar\u00ebt p\u00ebrb\u00ebnin gjith\u00eb popullsin\u00eb e Hidr\u00ebs, Spec\u00ebs, Parosit dhe ishujve t\u00eb tjer\u00eb grek\u00eb, kurse hasen edhe n\u00eb Serbi dhe n\u00eb brigjet e Kalabris\u00eb n\u00eb Italin\u00eb e Jugut.\u201d Nga ana q\u00eb lidhet me paraqitjen e Karaxhajit, e vlen t\u00eb sh\u00ebnohet, se botimi anglez e quan Shqip\u00ebrin\u00eb (Albania): \u201cnj\u00eb vend i cili nga pik\u00ebpamja e pozit\u00ebs dhe e shtrirjes p\u00ebrputhet me Epirin e lasht\u00eb dhe me Ilirikun.\u201d Kemi k\u00ebshtu nj\u00eb p\u00ebrkim t\u00eb plot\u00eb me v\u00ebshtrimin e Karaxhajit p\u00ebr Albanin\u00eb dhe Epirin. Teksti anglisht vijon se Shqip\u00ebria \u201cShtrihet pjes\u00ebrisht p\u00ebrball\u00eb Ishujve Jonian\u00eb dhe zgjatet m\u00eb shum\u00eb se 250 milje p\u00ebrgjat\u00eb bregut t\u00eb Mesdheut dhe t\u00eb Adriatikut.\u201d K\u00ebtu \u00ebsht\u00eb fjala p\u00ebr Detin Jon dhe Adriatikun, nd\u00ebrsa shifra do t\u00eb thot\u00eb af\u00ebr 380 km. Popullsia e shqiptar\u00ebve vler\u00ebsohet rreth dy milion\u00eb, kurse brenda kufijve t\u00eb Greqis\u00eb s\u00eb at\u00ebhershme thuhet se ishin 173.000 shqiptar\u00eb.<\/p>\n

Nj\u00eb hart\u00eb tjet\u00ebr anglisht \u00ebsht\u00eb botuar pak vjet m\u00eb von\u00eb. E kishte p\u00ebrgatitur Xhon Rapkini dhe ilustruar H. Uorreni; b\u00ebnte pjes\u00eb n\u00eb Atlasin e ilustruar dhe historin\u00eb e koh\u00ebve t\u00eb reja t\u00eb Xhon Talisit, Lond\u00ebr 1851, p\u00ebr t\u00eb cilin Rapkini kishte b\u00ebr\u00eb nj\u00eb num\u00ebr hartash p\u00ebr gjith\u00eb bot\u00ebn, kurse Shqip\u00ebria p\u00ebrfshihet n\u00eb hart\u00ebn e Turqis\u00eb Europiane. Formati \u00ebsht\u00eb 29,7 cm x 21,8 cm dhe me ngjyra. K\u00ebt\u00eb radh\u00eb Shqip\u00ebria me emrin Albania nis nga Tivari dhe shkon posht\u00eb deri n\u00eb Prevez\u00eb, nd\u00ebrsa djathtas kufizohet me Maqedonin\u00eb Turke, n\u00eb jug t\u00eb saj me Thesalin\u00eb Turke dhe posht\u00eb tyre vjen Greqia. N\u00eb cepin e djatht\u00eb lart t\u00eb hart\u00ebs \u00ebsht\u00eb nj\u00eb piktur\u00eb e Ali Pash\u00ebs gjysm\u00eb i shtrir\u00eb, me nj\u00eb sh\u00ebrb\u00ebtor n\u00eb gjunj\u00eb posht\u00eb minderit, duke i sh\u00ebrbyer \u00e7aj. Emri i ilustruesit Uorren nuk p\u00ebrmendet nga studiuesi i artit Ferid Hudhri (Albania through Art, 2003), k\u00ebshtu q\u00eb del se kjo \u00ebsht\u00eb nj\u00eb piktur\u00eb e panjohur p\u00ebr Ali Pash\u00ebn. Paraqitja e pashait \u00ebsht\u00eb mjaft e ndryshme nga piktura e Lui Dypres\u00eb, q\u00eb e jep n\u00eb vark\u00eb n\u00eb liqenin e Butrintit (1819).<\/p>\n

P\u00ebrve\u00e7 danezit Malte-Brun, te punimet e Karaxhajit \u00ebsht\u00eb mb\u00ebshtetur edhe Hajnrih Kiperti (1819-1899) p\u00ebr hartat e vitit 1847, botuar n\u00eb Vajmar nga Instituti Gjeografik. V\u00ebnia n\u00eb dukje e lidhjeve t\u00eb tilla ka interes p\u00ebr t\u00eb treguar se vepra e Karaxhajit nuk ka mbetur e panjohur, e sidomos p\u00ebr t\u00eb v\u00ebrtetuar q\u00eb ajo ka luajtur rolin e vet n\u00eb opinionet e diplomat\u00ebve britanik\u00eb, t\u00eb cil\u00ebt pak nga pak po i afroheshin \u00e7\u00ebshtjes shqiptare brenda Perandoris\u00eb Osmane, q\u00eb kishte hyr\u00eb n\u00eb faz\u00ebn e shp\u00ebrb\u00ebrjes, opinione t\u00eb cilat pat\u00ebn ndikimin e tyre n\u00eb Kongresin e Berlinit m\u00eb 1878 e deri p\u00ebrfundimisht n\u00eb Konferenc\u00ebs e Londr\u00ebs m\u00eb 1913. N\u00eb fund t\u00eb fundit, \u00e7do koncept politik p\u00ebr nj\u00eb shtet dhe vet\u00eb kufijt\u00eb e tij, q\u00eb p\u00ebrcaktohen e rip\u00ebrcaktohen gjithmon\u00eb pas luft\u00ebrash, gjejn\u00eb pasqyrim konkret n\u00eb nj\u00eb hart\u00eb dhe n\u00eb p\u00ebrshkrimin gjeografik brenda vijave t\u00eb saj. Nga ky k\u00ebndv\u00ebshtrim rrjedh r\u00ebnd\u00ebsia e pun\u00ebs s\u00eb Kontit Karaxhaji jo thjesht nga ana gjeografike dhe etnografike, por edhe p\u00ebr historin\u00eb politike t\u00eb shtetit ton\u00eb.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

“Qyteti i Tivarit duhet t\u00eb ket\u00eb mbi 2500 veta. Banor\u00ebt e krahin\u00ebs jan\u00eb t\u00eb krishter\u00eb dhe mysliman\u00ebt banojn\u00eb kryesisht n\u00eb qytet. Prodhohen deri 5000 fu\u00e7i me vaj ulliri p\u00ebr eksport. Kadillaku i Ulqinit ka 20.000 banor\u00eb dhe po ashtu mysliman\u00ebt jetojn\u00eb vet\u00ebm n\u00eb qytet, i cili ka 7 deri 8 mij\u00eb frym\u00eb. Prej andej eksportohen […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":1666,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_seopress_robots_primary_cat":"","_seopress_titles_title":"","_seopress_titles_desc":"","_seopress_robots_index":"","footnotes":""},"categories":[2,18],"tags":[],"class_list":["post-1665","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-aktualitet","category-histori"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/ulqini-online.com\/sajti\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1665","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/ulqini-online.com\/sajti\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/ulqini-online.com\/sajti\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ulqini-online.com\/sajti\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ulqini-online.com\/sajti\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=1665"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/ulqini-online.com\/sajti\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1665\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":1668,"href":"https:\/\/ulqini-online.com\/sajti\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1665\/revisions\/1668"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ulqini-online.com\/sajti\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/1666"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/ulqini-online.com\/sajti\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=1665"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/ulqini-online.com\/sajti\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=1665"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/ulqini-online.com\/sajti\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=1665"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}